Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda

Sarga 59

 The fifty eighth Sarga ended with the line.

"અત્ર યન્ અકૃતં શેષં તત્સર્વં ક્રિયતામ્ ઇતિ"

"Whatever is left to be done, that is to be completed"

This Sarga starts with the line,

એતદાખ્યાય તત્ સર્વં હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|

ભૂયઃ પરિચક્રામ વચનં વક્તુમુત્તરમ્||

"એતદાખ્યાય તત્ સર્વં"(59.1), 

means "having told all that".

All that is about what happened in Lanka.

That also included the concluding prayer 

to decide about actions left to be accomplished. Hanuma starts to tell again 

That means apparently there is something more,

Hanuma wants to say that now.

He says"સ ફલો રાઘવોદ્યોગઃ" (59.2) - Rama's purpose has been fulfilled. But there is something more.

Hanuma says "શીલમાસાદ્ય સીતાયાઃ"observing Sita's devotion to Rama,"મમ ચ પ્રવણં મનઃ"; "my mind is filled with devotion!

The search for Sita, is part of an agreement. Rama delivered Vanaras their kingdom. And Vanaras went in search of Sita, who is the wife of Rama.  It is a simple equation and as per agreement.

Hanuman also says that in his message to Ravana.

"તસ્ય સાહાય્ય મસ્માભિઃ કાર્યં સર્વાત્મન ત્વિહ"(58.137)

Helping Rama is the Vanara's duty.

In fact, in Kishkindha Kanda seeing Rama in separation Hanuma wondered why Rama is in such distress over a lady. Then after seeing Sita first time, Hanuma’s respect for Rama grows.

Observing Sita's sorrows, hearing her words Hanuma's respect for Sita grows more and more .We hear Hanuma talking about her devotion to Rama. We hear him talking about her powers of penance, which are greater than even flaming fire. Sita could have destroyed Ravana if she wished to.

Now we see the respect for Sita, transform into devotion. Hanuma's mind is filled with devotion. "મમ ચ પ્રવણં મનઃ"

This transformation of Hanuma is also the story of Sundarakanda.

As we continue to hear Hanuma, we see once more the other side of Ravana. That is about the power of penance of Ravana.

Govindaraja in his commentary writes as follows.

||ગો.ટિ|| તપસ્યેત્યાદિના|| તપસા અતિ પ્રવૃદ્ધઃ ઇતિ અન્વયઃ|

 કોપપ્રાસાદાભ્યાં સર્વલોકનિગ્રહ અનુગ્રહ સામર્થ્યઃ |

અસૌ રાવણઃ સર્વથામહાતપઃ સંપન્નઃ|

અત એવ  સીતાસ્પર્શેઽપિ ન વિનાશિત ઇત્યર્થઃ||

Ravana reached great heights by penance.

With anger and ability to please, he had the ability to control the three worlds. This Ravana is rich with power of penance. That is why though he touched Sita he was not burnt to ashes, says Govindaraja 

That power of penance is the only reason, Ravana was not destroyed by touching Sita during abduction. Indirectly this also says as much about the greater power of Sita, who could have turned Ravana into ashes, if she so wished.

The lines about Ravana, highlighting his positives,

seem to be planted to tell us something.

The stark difference between Rama who followed the right path through all vicissitudes of life,

like a normal human being,  and Ravana who undeniably had great powers of penance but adhered to a path of convenience. These two paths are the same paths, described in Kathopanishad.

the path of good and the path of convenience.

Yama tells Nachiketa to follow the path of Good,

which is also Rama's path.

Having said all about Sita, including the dire straits, she is in, and listing all the Vanara warriors, who on their own can battle Lanka Hanuma says something unexpected.

"ન્યાય્યં સ્મ સહ વૈદેહ્યા દ્રષ્ઠું તૌ પાર્થિવાત્મજૌ"| (59.5); "It is appropriate to meet the two brothers taking Sita along with us".

That was not Sita's wish. " તત્ તસ્ય સદૃશં"  is the line Sita repeated many a time. Sita told that even in the last moment (Sarga 56)." તત્ તસ્ય સદૃશં" means that,

Rama coming and taking Sita is the most appropriate.

She repeated several times starting from the thirty seventh Sarga.

So, saying "સહ વૈદેહ્યા દ્રષ્ઠું તૌ" which means "along with Sita see the two brothers", means only one thing. 

That is that Hanuma totally forgot Sita's repeated requests

But having said that and 

having supported that thought,

detailing all the Vanara warriors 

who can accomplish this on their own,

reiterating that Sita must be rescued 

Hanuma ends by saying,

"તત્સર્વં ઉપપદ્યતામ્"

means "let all that is required to be done shall be done"

These are the final words of Hanuma, while debriefing the Vanaras. The possibilities left open include, bringing Sita back and then meeting Rama, ignoring Sita's request

One more thing

The first sloka in Jayamantram is, 

"જયત્યતિ બલો રામો

લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ

રાજા જયતિ સુગ્રીવો

રાઘવેણાધિપાલિતઃ"||

 

This Sloka is repeated in this Sarga. Hanuma says, he announced loudly, that the victory of Rama is certain. In that context the Sloka is repeated. Whenever that Sloka is read/sung, we feel the energy of that Sloka.

With these thoughts on this Sarga, now we go through the Sarga, as narrated by Valmiki.

||Sloka 59.01||

 એતદાખ્યાય તત્સર્વં 

હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|

ભૂયઃ સમુપચક્રામ

 વચનં વક્તુ મુત્તરમ્||59.01||

સ|| હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ એતત્ સર્વં આખ્યાય ભૂયઃ ઉત્તરં વચનં વક્તું સમુપચક્રમે||

||Sloka meanings||

હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ -  

Hanuman, the son of wind god                                                                                                                                                            

એતત્ સર્વં આખ્યાય - 

having narrated all of this 

 ઉત્તરં વચનં  - 

some more words 

ભૂયઃ વક્તું સમુપચક્રમે - 

again started to say 

||Sloka summary||

"Hanuman, the son of wind god, having narrated all of this, again started to say some more words." ||59.01||

||Sloka 59.02||

સફલો રાઘવોદ્યોગઃ 

સુગ્રીવસ્ય ચ સંભ્રમઃ|

શીલમાસાદ્ય સીતાયા

 મમ ચ પ્રવણં મનઃ||59.02||

સ||રાઘવોદ્યોગઃ સુગ્રીવસ્ય સંભ્રમઃ સફલઃ |  સીતાયાઃ શીલં આસાદ્ય  મમ મનશ્ચ પ્રવણં||

Rama Tika says- સીતાયાઃ શીલં સદ્ વ્રતં પાતિવ્રત્યમાસાદ્ય  દૃષ્ટ્વા રાઘવોદ્યોગાદેઃ સાફલ્ય જ્ઞાનેન મમ મનઃ પ્રીણિતં તુષ્ટમ્|મમ ચ પ્રવ્રણં મનઃ ઇતિ પાઠેપ્રવ્રણં સંતોષપ્રવ્રણં ઇત્યર્થઃ| 

||Sloka meanings||

રાઘવોદ્યોગઃ - Rama's task,

સુગ્રીવસ્ય સંભ્રમઃ સફલઃ - 

Sugriva's efforts have been successful

સીતાયાઃ શીલં આસાદ્ય  -

 Seeing Sita's conduct

મમ મનશ્ચ પ્રવણં -  

my mind is filled with devotion                                                          

||Sloka summary||

"Rama's task, Sugriva's efforts have been successful. Seeing Sita's conduct my mind has developed devotion."||59.02||

||Sloka 59.03||

તપસા ધારયેલ્લોકાન્ ક્રુદ્ધો વા નિર્દહેદપિ|

સર્વધાતિ પ્રવૃદ્ધોઽસૌ રાવણો રાક્ષસાધિપઃ||59.03||

તસ્ય તાં સ્પૃશતો ગાત્રં તપસા ન વિનાશિતમ્|

સ||અસૌ રાક્ષસાધિપઃ તપસા ધારયેલ્લોકાન્| વા કૃદ્ધઃ નિર્દહેત્ અપિ |  સર્વથા અતિપ્રવૃદ્ધઃ ||તસ્ય ગાત્રં તામ્ સ્પૃશતઃ  તપસા ન વિનાશિતં |

Rama Tika says - તાં સીતાં સ્પૃશતઃ અપહરણાય સ્પર્શ્વં કુર્વતઃ યસ્ય રાવણય ગાત્રં પાણિઃ તપસા સીતાતપોબલેન ન વિનાશિતું સઃ અસૌ રાવણઃ સર્વથા સર્વપ્રકારેણ અતિપ્રકારેણ અતિપ્રકૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ ઇતિ શેષઃ , એતેનેદં મહદાશ્ચર્યં ઇતિ સૂચિતં ||

||Sloka meanings||

અસૌ રાક્ષસાધિપઃ - this king of Rakshasas 

તપસા લોકાન્ ધારયેત્ - 

with power of penance he can hold the world 

વા કૃદ્ધઃ નિર્દહેત્ અપિ -

 or angry he could burn the same 

સર્વથા અતિપ્રવૃદ્ધઃ - 

he is very powerful 

તસ્ય ગાત્રં તામ્ સ્પૃશતઃ -  

though he touched her limbs  

તપસા ન વિનાશિતં - 

not burnt because of the power of his penance 

||Sloka summary|| 

"This king of Rakshasas can hold the world with power of penance or if angry he could burn the same too. He is very powerful. Though he touched her limbs ,not burnt because of the power of his penance".||59.03||  

So is Sita's power of penance not as powerful? Poet responds to the same.

||Sloka 59.04||

ન તદગ્નિશિખા કુર્યાત્ 

સંસ્પૃષ્ટા પાણિના સતી||59.04||

જનકસ્યાત્મજા કુર્યાત્  

યત્ક્રોધ કલુષીકૃતા|

સ|| સંસ્પૃષ્ટા પાણિના સતી તત્ અગ્નિશિખા નકુર્યાત્ |  ક્રોધકલુષીકૃતા જનકસ્ય આત્મજા અ કુર્યાત્ || 

Tilaka Tika says  - નૈતાવત્ સીતા શીલં દુર્બલં ઇતિ શંકયા નેતિ| યત્ કૃદ્ધા સીતા કુર્યાત્ તત્ સ્પૃષ્ટાઽગ્નિશિખા અપિ ન કુર્યાત્ | ઇયં તુ બહ્ર્તુઃ પરાક્રમકીર્તયે નાદ્યાપિ કૃધ્યતીતિ ભાવઃ| અકૃદ્ધયા અપિ સ્પર્શમાત્રેણ પ્રાપ્તો નાશસ્તુ રાવણ  તપસા નિવારિતા ઇતિ ધ્યેયમ્|  

Govindaraja Tika says -તર્હિ સીતા શીલં દુર્બલમસ્માકં કિમુપકરિષ્યતિ ઇત્યાહ - નેતિ| સીતાશીલમેવ બલીયસ્ત્વાદુપકરિષ્યતિ ઇત્યર્થઃ| ક્રોથ કલુષીકૃતેતિ વચનાત્ ભર્તુમુખેન વૈરનિર્યાતનં  વીર પત્ની ધર્મઃ| અન્યથા મહાલાઘવં ભર્તુરિત્યાદ્યાપિ પારતન્ત્ર્યપાલનાય તાદ્રુક્ ક્રોધકારણાત્ રાવણોજીવતીત્તિ ગમ્યતે| એતદેવોઽક્તં પ્રાક્ - અસન્દેશાઅત્તુ રામસ્ય તપશ્ચાનુપાલનાત્ | ન ત્વાં કુર્મિ દશગ્રીવ ભસ્મ ભસ્માર્હ તેજસા ઇતિ| 

||Sloka meanings||

સંસ્પૃષ્ટા પાણિના સતી -

 angry Sita with touch of her hand 

તત્ અગ્નિશિખા નકુર્યાત્  -

that flaming fire cannot do 

ક્રોધકલુષીકૃતા  જનકસ્ય આત્મજા - 

enraged Sita 

અ કુર્યાત્ did not do

||Sloka summary||

What the enraged Janaka's daughter can do even the flame of fire cannot do. She did not do, since she wanted Rama to kill Ravana.||59.04||

||Sloka 59.05,06||

જામ્બવત્પ્રમુખાન્ સર્વાન્ 

અનુજ્ઞાસ્ય મહાહરીન્||59.05||

અસ્મિન્નેવં ગતે કાર્યે 

ભવતાં ચ નિવેદિતે|

ન્યાયં સ્મ સહવૈદેહ્યા

 દ્રષ્ટું તૌ પાર્થિવાત્મજૌ||59.06||

સ||ભવતામ્ નિવેદિતે અસ્મિન્ કાર્યે એવં ગતે જાંબવત્ પ્રમુખાન્  મહાહરીન્ સમનુજ્ઞાય વૈદેહ્યા સહ તૌ પાર્થિવાત્મજૌ દ્રષ્ટું ન્યાયં સ્મ||

Rama Tika says - એવમ્ અનેન પ્રકારેણ ગતે સિદ્ધિંપ્રાપ્તે અસ્મિન્ કાર્યે ભવાન્ સમીપે નિવેદિતે સતિજામ્બવત્ પ્રમુખાન્ કપીન્ અનુજ્ઞાપ્ય  તદાજ્ઞાં ગૃહીત્વા ઇત્યર્થઃ , વૈદેહ્યાસહ પાર્થિવાત્મજૌ દ્રષ્ઠું ન્યાય્યં  અસ્મકં ઇતિ શેષઃ|

Govindaraja Tika says- એવં સ્થિતે યુષ્મત્ અનુમત્યા ભૃત્યવિજયઃ અપિ સ્વામિન્ એવૈતિ  કૃત્વા સીતારામપદાવલમ્બાત્ અહમેવ રાવણં નિર્જિત્ય સીતાપુરસ્કરેણૈવ રાઘવો દ્રક્ષ્યામિ ઇત્યાહ|

||Sloka meanings||

ભવતામ્ નિવેદિતે -  

narrated  to you

અસ્મિન્ કાર્યે એવં ગતે -

 all that which has happened 

જાંબવત્ પ્રમુખાન્  - 

Jambavan and others 

મહાહરીન્ સમનુજ્ઞાય - 

with the permission of all great Vanaras

વૈદેહ્યા સહ - along with Sita

 તૌ પાર્થિવાત્મજૌ દ્રષ્ટું ન્યાયં - s

seeing the King of all Rama is appropriate

આ રામુનિ ચૂડુટ ન્યાયમુ

||Sloka summary||

"I have narrated what all has been completed. With the permission of Jambavan and others, it is better to see the king's sons ( Rama and Lakshmana)  along with Sita."||59.05,06||

The same point was made in Rama Tika  as also other commentaries.

||Sloka 59.07||

અહમેકોપિ પર્યાપ્તઃ સરાક્ષસગણાં પુરી|

તાં લંકાં તરસા હન્તું રાવણં ચ મહાબલમ્||59.07||

સ|| અહ એકઃ અપિ સરાક્ષસગણાં તાં લંકાપુરીં મહાબલં રાવણં ચ તરસા હન્તું પર્યાપ્તઃ||

||Sloka meanings||

અહ એકઃ અપિ પર્યાપ્તઃ  -

 I alone am enough 

સરાક્ષસગણાં તાં લંકાપુરીં - 

city of Lanka along with all Rakshasas

મહાબલં રાવણં ચ - 

powerful Ravana too

તરસા હન્તું - kill quickly

||Sloka summary||

"I am alone  enough  to  destroy the city of Lanka , the great army , the Rakshasa warriors and even Ravana." ||59.07||

||Sloka 59.08||

કિં પુનસ્સહિતો વીરૈર્બલવદ્ભિઃ કૃતાત્મભિઃ|

કૃતાસ્ત્રૈઃ  પ્લવગૈઃ શૂરૈઃ ભવદ્ભિર્વિજયૈષિભિઃ||59.08||

સ|| બલવદ્ભિઃ કૃતાત્મભિઃ કૃતાસ્ત્રૈઃ શૂરૈઃ વિજયૈષિભિઃ પ્લવગૈઃ ભવદ્ભિઃ સહિતઃ કિં પુનઃ || 

||Sloka meanings||

બલવદ્ભિઃ કૃતાત્મભિઃ - 

strong wise accomplished

કૃતાસ્ત્રૈઃ શૂરૈઃ - 

warriors who know the usage of all arms 

વિજયૈષિભિઃ પ્લવગૈઃ - who desire victory   

પ્લવગૈઃ ભવદ્ભિઃ સહિતઃ -

 all of you Vanaras 

કિં પુનઃ - 

what to speak of 

||Sloka summary||

" What to speak of doing so with all of you who are strong wise accomplished heroic ones desiring victory." ||59.08||

||Sloka 59.09||

અહં તુ રાવણં યુદ્ધે સસૈન્યં સપુરસ્સરમ્|

સહપુત્ત્રં વધિષ્યામિ સહોદરયુતં યુધિ||59.09||

સ|| અહં તુ યુદ્ધે સસૈન્યં સપુરસ્સરં સહપુત્ત્રં સહોદરયુતં રાવણં વધિષ્યામિ ||

||Sloka meanings||

અહં  - I alone can 

સસૈન્યં સપુરસ્સરં સહપુત્ત્રં - 

along with his army, his sons, along with the city of Lanka

 સહોદરયુતં રાવણં યુદ્ધે  વધિષ્યામિ - 

kill Ravana long with his brothers and followers  in the battle 

||Sloka summary||

"I can kill Ravana along with his army , his sons, his brothers and his followers."||59.09||

||Sloka 59.10||

બ્રાહ્મમૈન્દ્રં  ચ રૌદ્રં ચ

 વાયુવ્યં વારુણં તથા|

યદિ શક્રજિતોઽસ્ત્રાણિ 

દુર્નિરીક્ષાણિ સંયુગે||59.10||

તાન્યહં વિધમિષ્યામિ

 હનિષ્યામિ ચ રાક્ષસાન્|

સ|| બ્રહ્મં ઇન્દ્રં ચ રૌદ્રં ચ વાયવ્યં તથાવારુણં શક્રજિતઃ અસ્ત્રાણિ દુર્નિરીક્ષાણિ યદિ તાનિ સંયુગે વધિષ્યામિ રાક્ષસાન્  હનિષ્યામિ ચ||

||Sloka meanings||

બ્રહ્મં ઇન્દ્રં ચ રૌદ્રં ચ - 

of Brahma, Indra and Rudra also 

વાયવ્યં તથાવારુણં - 

Vayu as also Varuna 

યદિ શક્રજિતઃ  - if Indrajit 

તાનિ દુર્નિરીક્ષાણિ અસ્ત્રાણિ સંયુગે  - 

use these  weapons which are difficult to see 

રાક્ષસાન્ વધિષ્યામિ હનિષ્યામિ ચ - 

can kill and destroy the Rakshasas 

||Sloka summary||

"Even if the weapons of Brahma, Indra ,Rudra, Vayu , Varuna  which are difficult to see  are used by Indrajit, I can kill and destroy them in a war."||59.10||

||Sloka 59.11,12||

ભવતામભ્યનુજ્ઞાતો વિક્રમો મે રુણદ્ધિતમ્||59.11||

મયાઽતુલા વિસૃષ્ટા હિ શૈલવૃષ્ટિર્નિરન્તરા|

દેવાનપિ રણે હન્યાત્ કિં પુનઃ તાન્ નિશાચરાન્||59.12||

સ|| ભવતામ્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ મે વિક્રમઃ તં રુણાદ્ધિ| મયા વિસૃષ્ટા અતુલા નિરન્તરા શૈલવૃષ્ટિઃ રણે દેવાન્ અપિ હન્યાત્ | તાન્ નિશાચરાન્ કિં પુનઃ||

Govindaraja says - અભ્યનુજ્ઞાતઃ  અભ્યનુજ્ઞાનાત્  મે વિક્રમઃ તં રાવણમ્ રુણદ્ધિ હન્તીત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

ભવતામ્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ - 

if you permit me

મે વિક્રમઃ તં રુણાદ્ધિ -

 I will capture him with my valor

મયા - by me 

અતુલા નિરન્તરા વિસૃષ્ટા શૈલવૃષ્ટિઃ - 

with ceaseless matchless shower of rocks

રણે દેવાન્ અપિ હન્યાત્ - 

even the Devas will die

તાન્ નિશાચરાન્ કિં પુનઃ -  

what to speak of the night creatures?

||Sloka summary||

"If you permit me,   I will shatter them with my valor. With ceaseless matchless shower of rocks in a war even the Devas will die, what to speak of the night creatures." ||59.11,12||

Hanuma now goes on to say that all others also have the capability to defeat Ravana.

||Sloka 59.13||

સાગરોઽપ્યતિયાદ્વેલાં મન્દરઃ પ્રચલેદપિ|

ન જામ્બવન્તં સમરે કમ્પયે દરિવાહિની||59.13||

સ|| સાગરં વેલાં અતિયાદપિ મન્દરઃ પ્રચલેદપિ સમરે અરિવાહિનિ જામ્બવતં ન કમ્પયેત્ ||

Tilaka Tika says - ઇદાનીં સર્વેઽપિ ભવન્તઃ તત્ વધે સમર્થા ઇત્યાહ  સાગરોઽપિ ઇત્યાદિ||

||Sloka meanings||

સાગરં વેલાં અતિયાદપિ - 

ocean may exceed its limits

મન્દરઃ પ્રચલેદપિ - 

mount Mandara may be shaken

સમરે અરિવાહિનિ - 

the enemy armies in the battle 

જામ્બવતં ન કમ્પયેત્ - 

Jambavan cannot be shaken

||Sloka summary||

"The ocean may exceed its limits, the mount Mandara may be shaken but Jambavan cannot be shaken in a war." ||59.13||

||Sloka 59.14||

સર્વરાક્ષસ સંઘાનાં રાક્ષસા યે ચ પૂર્વકા|

અલમેકો વિનાશાય વીરો વાલિસુતઃ કપિઃ||59.14||

સ|| વીરઃ વાલિસુતઃ કપિઃ એકઃ સર્વરાક્ષસંઘાનાં પૂર્વકાઃ યે વિનાશાય અલમ્||

Tilaka Tika says - યે ચ પૂર્વજા રાક્ષસાઃ તેષાં નાશાયૈ એકોપિ સમર્થઃ ઇતિ અન્વયઃ||

||Sloka meanings||

વીરઃ વાલિસુતઃ કપિઃ એકઃ - 

heroic son of Vali alone

યે વિનાશાય અલમ્ - 

alone is enough to destroy

સર્વરાક્ષસંઘાનાં પૂર્વકાઃ -

 all the Rakshasas led by him ( Ravana) 

||Sloka summary||

"The heroic son of Vali alone is enough to destroy all the Rakshasas led by him ( Ravana)." ||59.14||

||Sloka 59.15||

પનસ સ્યોરુવેગેન નીલસ્ય ચ મહાત્મનઃ|

મન્દરોઽપ્યવસીર્યેત કિં પુનર્યુધિ રાક્ષસાઃ||59.15||

સ|| પનસસ્ય મહાત્મનઃ નીલસ્ય ઊરુવેગેન મન્દરો અપિ અવશીર્યતે | યુધિ રાક્ષસાઃ કિમ્ પુનઃ|| 

||Sloka meanings||

પનસસ્ય મહાત્મનઃ નીલસ્ય - 

of great soul Panasa as well as Nila 

ઊરુવેગેન મન્દરો અપિ અવશીર્યતે - 

speed of the thighs shatters the mount Mandara,

યુધિ રાક્ષસાઃ કિમ્ પુનઃ - 

what to speak of the Rakshasas in a war?

||Sloka summary||

"The speed of the thighs of the great soul Panasa as well as Nila shatters the mount Mandara, what to speak of the Rakshasas in a war." ||59.15||

||Sloka 59.16||

સ દેવાસુર યક્ષેષુ ગન્ધર્વોરગ પક્ષિસુ|

મૈન્દસ્ય પ્રતિયોદ્ધારં શંસત દ્વિવિદસ્ય વા||59.16||

સ|| સદેવાસુર યક્ષેષુ ગન્ધર્વોરગપક્ષિષુ મૈન્દસ્ય દ્વિવિદસ્ય પ્રતિયોદ્ધારં શંસત||

||Sloka meanings||

સદેવાસુર યક્ષેષુ - 

among Devas, Asuras, Yakshas

ગન્ધર્વોરગપક્ષિષુ - 

Gandharvas, Uragas 

મૈન્દસ્ય દ્વિવિદસ્ય પ્રતિયોદ્ધારં-  

face off against of Mainda and Dvivida

 શંસત - tell me

||Sloka summary||

"Tell me who among Devas, Asuras, Yakshas, Gandharvas, Uragas and Pakshis can battle  Mainda and Dvivida."||59.16||

||Sloka 59.17||

અશ્વિપુત્રૌ મહાભાગૌ વેતૌ પ્લવગસત્તમૌ|

એતયોઃ પ્રતિયોદ્ધારં ન પશ્યામિ રણાજિરે ||59.17||

સ|| અશ્વિપુત્રૌ એતૌ મહાભાગૌ પ્લવગસત્તમૌ રણાજિરે એતયોઃ પ્રતિયોદ્ધારં ન પશ્યામિ ||

||Sloka meanings||

અશ્વિપુત્રૌ એતૌ મહાભાગૌ પ્લવગસત્તમૌ -

 these two sons of Ashwini are outstanding , foremost among flyers

રણાજિરે એતયોઃ પ્રતિયોદ્ધારં - 

one who can face them in a battle

ન પશ્યામિ -  ’

I do not see

||Sloka summary||

"These two sons of Ashwini are outstanding , foremost among fighters. I do not see any one who can face them in a battle." ||59.17|| 

||Sloka 59.18||

પિતામહવરોત્સેકાત્ પરમં દર્પમાસ્થિતૌ|

અમૃતપ્રાશના વેતૌ સર્વવાનર સત્તમૌ||59.18||

સ||  પિતામહવરોત્સેકાત્  પરમં દર્પં આસ્થિતૌ એતૌ સર્વ વાનરસત્તમૌ અમૃતપાશના ||

||Sloka meanings||

પિતામહવરોત્સેકાત્  -

 with boon given by the creator

પરમં દર્પં આસ્થિતૌ - 

being very proud 

એતૌ સર્વ વાનરસત્તમૌ - 

these two foremost among Vanaras 

અમૃતપાશનૌ - 

consumed the nectar of immortality

||Sloka summary||

"With boon given by the creator, being very proud these two foremost among Vanaras consumed the nectar of immortality." ||59.18|| 

||Sloka 59.19||

અશ્વિનોર્માનનાર્થં હિ સર્વલોકપિતામહઃ|

સર્વાવધ્યત્વમતુલં અનયોર્દત્તવાન્પુરા||59.19||

સ|| પુરા સર્વલોકપિતામહઃ અશ્વિનોઃ  માનાર્થં અનયોઃ અતુલં સર્વ અવધ્વત્વં દત્તવાન્ ||

||Sloka meanings||

પુરા સર્વલોકપિતામહઃ - 

earlier the grand sire of all worlds

અશ્વિનોઃ  માનાર્થં - 

to honor  the two Aswins 

અનયોઃ અતુલં સર્વ અવધ્વત્વં-

 immeasurable invulnerability 

દત્તવાન્ - given

||Sloka summary||

Earlier the grand sire of all worlds has given Asvini's progeny immeasurable invulnerability to honor them ." ||59.19|| 

||Sloka 59.20||

વરોત્સેકેન મત્તૌ ચ પ્રમથ્ય મહતીમ્ ચમૂમ્|

સુરાણામમૃતં વીરૌ પીતવન્તૌ પ્લવંગમૌ||59.20||

સ||  વરોત્સેકેન મત્તૌ ચ વીરૌ પ્લવંગમૌ સુરાણાં મહતીં ચમૂં પ્રમથ્ય અમૃતં પીતવન્તૌ || 

||Sloka meanings||

વરોત્સેકેન મત્તૌ ચ - 

proud with those boons

વીરૌ પ્લવંગમૌ - the two best of Vanaras

સુરાણાં મહતીં ચમૂં પ્રમથ્ય - 

having defeated vast armies of Suras 

અમૃતં પીતવન્તૌ- 

consumed nectar of immortality  

||Sloka summary||

" Armed with the boons, the heroic Vanaras, having defeated  vast armies of Suras, consumed nectar of immortality. " ||59.20||

||Sloka 59.21||

એતાવેવ હિ સંક્રુદ્ધૌ સવાજિરથકુંજરામ્|

લંકાં નાશયિતું શક્તા સર્વે તિષ્ઠન્તુ વાનરાઃ||59.21||

સ|| સંકૃદ્ધૌ એતાવેવ સવાજિરથકુંજરાં લંકાં નાસયિતું શક્તૌ | સર્વે વાનરાઃ તિષ્ટન્તુ||

||Sloka meanings||

સંકૃદ્ધૌ એતાવેવ -

 If these two become angry 

સવાજિરથકુંજરાં લંકાં - 

Lanka along with all the elephants, horses and chariots.

નાશયિતું શક્તૌ  - 

have the capability to destroy 

સર્વે વાનરાઃ તિષ્ટન્તુ -

 all the Vanaras can stay.

||Sloka summary||

" If these two become angry they can destroy Lanka along with all the elephants’ horses and chariots. All the Vanaras can stay."||59.21||

||Sloka 59.22||

 મયૈવ નિહતા લંકા દગ્ધા ભસ્મીકૃતા પુનઃ|

રાજમાર્ગેષુ સર્વત્ર નામ વિશ્રાવિતં મયા||59.22||

સ|| લંકા મયૈવ નિહતા પુનઃ ભસ્મીકૃતા રાજમાર્ગેષુ સર્વત્ર મયા નામ વિશ્રાવિતં ||

||Sloka meanings||

લંકા મયૈવ નિહતા -

 Lanka has been destroyed by me 

પુનઃ ભસ્મીકૃતા - 

again burned down to ashes 

રાજમાર્ગેષુ સર્વત્ર -

 all over the Royal paths 

મયા નામ વિશ્રાવિતં-

 my name has been made known 

||Sloka summary||

"I have destroyed and burnt Lanka and made my name known all over the royal paths."  ||59.22||

||Sloka 59.23||

જયત્યતિ બલો રામો લક્ષ્મણસ્ય મહાબલઃ|

રાજા જયતિ સુગ્રીવો રાઘવેણાધિપાલિતઃ||59.23||

સ|| અતિબલઃ રામઃ જયતિ| મહાબલઃ લક્ષ્મણઃ ચ| રાઘવેણ અભિપાલિતઃ રાજા સુગ્રીવઃ જયતિ | 

||Sloka meanings||

અતિબલઃ રામઃ જયતિ - 

Victory to mighty Rama 

મહાબલઃ લક્ષ્મણઃ ચ - 

Mighty Lakshmana too

રાઘવેણ અભિપાલિતઃ -

 ruled by Raghava

રાજા સુગ્રીવઃ જયતિ -

 victory to King Sugriva 

||Sloka summary||

 "I announced that mighty Rama will triumph. So will mighty Lakshmana. Victory to King Sugriva, who is protected by Raghava  ||59.23||

||Sloka 59.24||

અહં કોસલરાજસ્ય દાસઃ પવનસંભવઃ|

હનુમાનિતિ  સર્વત્ર નામ વિશ્રાવિતં મયા||59.24||

સ|| અહં પવનસંભવઃ  હનુમાન્ નામ અહં કોસલરાજસ્ય દાસઃ| ઇતિ મયા વિશ્રાવિતમ્||

||Sloka meanings||

અહં પવનસંભવઃ  હનુમાન્ નામ - 

I am son of wind god, named Hanuman 

કોસલરાજસ્ય દાસઃ - 

servant of king of Kosala 

ઇતિ વિશ્રાવિતમ્ - 

announced thus 

||Sloka summary||

"Thus announced. 'I am son of wind god and a servant of Rama. My name is Hanuman'." ||59.24|| 

||Sloka 59.25,26||

અશોકવનિકા મધ્યે રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ|

અધસ્તાચ્છિંશુપાવૃક્ષે સાધ્વી કરુણમાસ્થિતા||59.25||

રાક્ષસીભિ પરિવૃતા શોકસન્તાપકર્શિતા|

મેઘલેખાપરિવૃતા ચન્દ્રલેખેવ નિષ્પ્રભા||59.26||

અચિન્તયન્તી વૈદેહી રાવણં બલદર્પિતમ્|

સ|| દુરાત્મનઃ રાવણસ્ય અશોકવનિકામધ્યે શિંશુપાવૃક્ષે અધસ્તાત્ સાધ્વી રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતા શોકસંતાપ કર્શિતા મેઘલેખાપરિવૃતા ચંદ્ર લેખં ઇવ નિષ્પ્રભા બલદર્પિતં રાવણં અચિન્તયન્તી વૈદેહી કરુણં આસ્થિતા||

Rama TIka says - અશોકેતિ| રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતા અતએવ મેઘરેખયા પરિવૃતયા અછ્છાદિતા ચન્દ્રરેખેવ નિષ્પ્રભા રાવણં અચિન્તયન્તીમ્ અગણયન્તીસર્વાત્મના રામં અનુરક્તા  અતએવ પુરન્દરે પૌલોમિવ રામેણ રામાતિ સ્મરણેન યુક્તેન શેષઃ અતએવ અનન્ય ચિન્તા   રાક્ષસી મધ્યે મુર્મુહુઃ તર્જમાના પ્રમદાનાં અવનમતિરક્ષા યસ્મિન્  પુરુષાગમ્યે ઇત્યર્થઃ , રાવણસ્ય અશોકવનિકા મધ્યે શિંશુપામૂલે અધસ્તાત્ નિમ્નદેશે રાક્ષસીભિઃ અવષ્ટભ્યા નિરુદ્ધા  જાનકી મયાદૃષ્ટા||

||Sloka meanings||

દુરાત્મનઃ રાવણસ્ય - 

of the evil minded Ravana,

અશોકવનિકામધ્યે શિંશુપાવૃક્ષે અધસ્તાત્ - 

under the Simsupa tree, in the middle of the Ashoka grove

રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતા - 

surrounded by Rakshasa women

શોકસંતાપ કર્શિતા - 

tormented by tears of sorrow

મેઘલેખાપરિવૃતા ચંદ્ર લેખં ઇવ નિષ્પ્રભા - 

without brightness looking like moon rays veiled by clouds,

બલદર્પિતં રાવણં અચિન્તયન્તી - 

not caring for the vain glory of Ravana

સાધ્વી વૈદેહી કરુણં આસ્થિતા - 

pious lady Vaidehi is in piteous state.

||Sloka summary||

In the middle of the Ashoka grove of the evil minded Ravana, under the Simsupa tree , the pious lady surrounded by Rakshasa women, tormented by sorrow, without brightness looking like moon rays veiled by clouds, not caring for the glory of Ravana . is brooding over Rama only.||59.25,26||

||Sloka 59.27,28||

પતિવ્રતા ચ સુશ્રોણી અવષ્ટબ્ધા ચ જાનકી||59.27||

અનુરક્તા હિ વૈદેહી રામં સર્વાત્મના શુભા|

અનન્યચિત્તા રામે ચ પૌલોમીવ પુરન્દરે||59.28||

સ|| પતિવ્રતા સુશ્રોણી જાનકી અવષ્ટબ્ધા શુભા વૈદેહી સર્વાત્મના રામં અનુરક્તા પુરન્દરે પૌલોમિ ઇવ રામે અનન્યચિત્તા (અસ્તિ)||

Govindaraja Tika says - પતિવ્રતા ચેત્યાદિ| પૌલોમિવ પુરન્દર ઇતિ નહુષનિર્બન્ધ ઇતિ ભાવઃ|  - like Poulomi, imprisoned by Nahusha, thinking about Purandara  is the  implication;  

||Sloka meanings||

પતિવ્રતા સુશ્રોણી જાનકી - 

chaste woman of beautiful hips, Janaki

અવષ્ટબ્ધા શુભા વૈદેહી - 

though bound, auspicious Vaidehi 

સર્વાત્મના રામં અનુરક્તા - 

wholly devoted to Rama only

પુરન્દરે પૌલોમિ ઇવ -

like Poulomi devoted to Indra

રામે અનન્યચિત્તા (અસ્તિ) -

 always thinking of Rama only 

||Sloka summary||

"The chaste woman of beautiful hips, Janaki though bound is wholly devoted to Rama only, like Poulomi is devoted to Indra. She is always thinking of Rama only " ||59.27,28||

||Sloka 59.29||

તદેકવાસઃ સંવીતા રજોધ્વસ્તા તથૈવ ચ|

શોકસન્તાપ દીનાંગી સીતા ભર્તૃહિતે રતા||59.29||

સ|| તદેકવાસસંવીતા રજોધ્વસ્થા શોકસંતાપદીનાંગી તથૈવ ચ સીતા ભર્તૃહિતે રતા ||

||Sloka meanings||

તદેકવાસસંવીતા રજોધ્વસ્થા - 

Wearing a single piece of  cloth, covered with dust

શોકસંતાપદીનાંગી - 

very sorrowful and piteous,

તથૈવ ચ  સીતા ભર્તૃહિતે રતા -

 Sita is desirous of the welfare of her husband only.

||Sloka summary||

"Wearing a single piece of  cloth, filled with dust, very sorrowful and piteous, Sita is desirous of only the welfare of her husband. " ||59.29|| 

||Sloka 59.30,31||

સા મયા રાક્ષસી મધ્યે તર્જ્યમાના મુહુર્મુહુઃ|

રાક્ષસીભિર્વિરૂપાભિઃ દૃષ્ટા હિ પ્રમદાવને||59.30||

એકવેણીધરા દીના ભર્તૃચિન્તાપરાયણા|

અથશ્શયા વિવર્ણાંગી પદ્મિનીવ હિમાગમે||59.31||

રાવણાદ્વિનિવૃત્તાર્થા મર્તવ્યકૃત નિશ્ચયા|

સ|| વિરૂપાભિઃ રાક્ષસીભિઃ મુહુર્મુહુઃ તર્જ્યમાના ,દીના ભર્તૃચિન્તાપરાયણા અથઃ શય્યા , હિમાગમે પદ્મિનીમિવ વિવર્ણાંગી, રાવણાત્ વિનિવૃત્તાર્થા, મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા સા મયા રાક્ષસીમધ્યે પ્રમદાવને દૃષ્ટા||

||Sloka meanings||

વિરૂપાભિઃ રાક્ષસીભિઃ -

 by ugly looking Rakshasis

મુહુર્મુહુઃ તર્જ્યમાના - 

again and again being threatened 

દીના ભર્તૃચિન્તાપરાયણા - 

piteous and always thinking of her husband 

અથઃ શય્યા - sleeping on the ground

હિમાગમે પદ્મિનીમિવ વિવર્ણાંગી - 

without luster like the  lotus on the onset of winter

રાવણાત્ વિનિવૃત્તાર્થા -

turned away from Ravana

મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા - 

set on giving up her life 

સા મયા રાક્ષસીમધ્યે પ્રમદાવને દૃષ્ટા -  

in the pleasure garden in the middle of Rakshasa women, she was seen 

||Sloka summary||

"Thus Sita,  who is again and again threatened by ugly looking Rakshasis, who is piteous and always thinking of her husband , who is sleeping on the ground, who is without luster like the  lotus on the onset of winter , who has turned away from Ravana, who is set on giving up her life, who is in the pleasure garden in the middle of Rakshasa women, is seen by me."||59.30,31||

 

||Sloka 59.32,33||

કથંચિન્ મૃગશાબાક્ષી વિશ્વાસ મુપપાદિતા||59.32||

તતઃ સંભાષિતા ચૈવ સર્વમર્થં ચ દર્શિતા|

રામસુગ્રીવ સખ્યં ચ શ્રુત્વા પ્રીતિમુપાગતા||59.33||

સ||મૃગશાબાક્ષી કથંચિત્ ઉપપાદિતા તતઃ સંભાષિતા સર્વં અર્થં ચ દર્શિતા રામસુગ્રીવસખ્યં ચ શ્રુત્વા પ્રીતિં ઉપાગતા||

Tilaka Tika says - કથંચિદાદૌ તૂષ્ણીં રામકથા પ્રસ્તાવેન સર્વમર્થં રામસુગ્રીવ વૃત્તાંતમ્||

Rama Tika says - સંભાષિતા અતએવ સર્વમર્થં પ્રકાશિતા પ્રબુદ્ધા સીતા રામસુગ્રીવ સખ્યં શ્રુત્વા પ્રીતિમુપાગતા પ્રાપ્તા|

||Sloka meanings||

મૃગશાબાક્ષી કથંચિત્ ઉપપાદિતા - 

somehow the doe eyed one has been given confidence,

તતઃ સંભાષિતા - 

then spoke to

સર્વં અર્થં ચ દર્શિતા - 

everything has been made clear 

રામસુગ્રીવસખ્યં ચ શ્રુત્વા -

 hearing about the alliance of Rama and Sugriva

પ્રીતિં ઉપાગતા - 

gave her happiness 

||Sloka summary||

"Somehow the doe eyed one has been given confidence, then spoke to. Hearing about the alliance of Rama and Sugriva gave her happiness." ||59.32,33||

||Sloka 59.34||

શ્લો|| નિયતઃ સમુદાચારો ભક્તિર્ભર્તરિ ચોત્તમા|

યન્નહન્તિ દશગ્રીવં સ મહાત્મા કૃતાગસમ્||59.34||

સ|| મહાત્મા સા કૃતાગસમ્ દશગ્રીવં ન હન્તિ ઇતિ યત્  (તત્) નિયતઃ સમુદાચારઃ ભર્તરિ ઉત્તમા ભક્તિઃ ||

Govindaraja Tika says- દશગ્રીવં ન હન્તીતિ યત્ તત્ર કારણમ્ સ દશાનનઃ મહાત્મા મહાનુભાવઃ |શાપનિબન્ધન દુર્મરણાભાવદિતિ ભાવઃ અતઃ તસ્ત વધે રામસ્તુ રામ એવ નિમિત્તમાત્રં ભવિષ્યતિ તથા તસ્યોત્કર્ષાત્ સીતાતુ નિમિત્તકારણં ઇતિ શેષઃ | ભર્ત્રૈવ વૈર નિર્યાતનં વીરપત્નીધર્મઃ  અન્યથા ભર્તુર્મહકલ્લાઘવમિતિ મનીષયા ન સ્વયં હન્તિ ન ત્વસામર્થ્યાદિતિ ભાવઃ||

||Sloka meanings||

કૃતાગસમ્ દશગ્રીવં - 

ten headed one who did harm 

મહાત્મા સા - 

great soul that he is 

ન હન્તિ ઇતિ યત્ - 

that he has not been killed yet 

 (તત્)  નિયતઃ સમુદાચારઃ - 

( that is because of)  chaste and of good discipline

ભર્તરિ ઉત્તમા ભક્તિઃ - 

high devotion to her husband 

||Sloka summary||

"That the ten-headed one though having done harm is not killed , is because the chaste disciplined  lady's high devotion to her husband." ||59.34||

||Sloka 59.35||

નિમિત્તમાત્રં રામસ્તુ વધે તસ્ય ભવિષ્યતિ|

સા પ્રકૃત્યૈવ તન્વંગી તદ્વિયોગાત્ ચ કર્શિતા||59.35||

પ્રતિપત્પાઠશીલસ્ય વિદ્યેવ તનુતાં ગતા|

સ|| રામસ્તુ તસ્ય વધે નિમિત્તમાત્રં ભવિષ્યતિ|  પ્રકૃત્યૈવ તન્વંગી તદ્વિયોગાત્ કર્શિતા ચ સા પ્રતિપત્પાઠશીલસ્ય વિદ્યેવ તનુમતાં ગતા| 

||Sloka meanings||

તસ્ય વધે - 

for the killing of Ravana 

રામસ્તુ નિમિત્તમાત્રં ભવિષ્યતિ - 

Rama is only the instrument 

પ્રકૃત્યૈવ તન્વંગી - 

naturally of thin body 

તદ્વિયોગાત્ કર્શિતા ચ - 

emaciated due to separation from her husband

પ્રતિપત્પાઠશીલસ્ય વિદ્યેવ - 

like the students on the first day of studies

સા  તનુમતાં ગતા -  

she became more slender in the body

||Sloka summary||

"Rama is there as the instrument of killing Ravana. Due to separation from her husband, the lady is with a thin body like the students on the first day of studies."||59.35||

||Sloka 59.36||

 એવમાસ્તે મહાભાગા સીતા શોકપરાયણા|

યદત્ર પ્રતિકર્તવ્યંતત્ સર્વં ઉપપદ્યતામ્||59.36||

સ|| મહાભાગા સીતા અસ્તે એવં શોકપરાયણા | અત્ર યત્ પ્રતિકર્તવ્યં તત્ સર્વં ઉપપદ્યતામ્|| 

||Sloka meanings||

મહાભાગા સીતા - 

noble lady Sita 

અસ્તે એવં શોકપરાયણા - 

is thus absorbed in grief

અત્ર યત્ પ્રતિકર્તવ્યં - 

now what action needs to be done 

તત્ સર્વં ઉપપદ્યતામ્- 

all that is to be proposed

||Sloka summary||

"The noble lady is thus absorbed in grief. What action needs to be done by all that is to be proposed."||59.36||

Hanuma's his final comment saying, “With great difficulty the doe eyed one has been given confidence. Then all things have been elaborated to her. The alliance of Rama and Sugriva gave her happiness. That the ten-headed one, though having done harm, is not killed, that is only because the disciplined lady's high devotion to her husband. Rama is there as the instrument of killing Ravana. The noble lady is thus absorbed in grief. Every action that needs to be done is to be proposed'.

With this extended comments Hanuma ends the speech he delivered in response to Jambavan's query asking him to tell what  happened during his search for Sita

Thus, Sarga fifty-nine too comes to an end

 ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે 

ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્

શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ||.

||ઓમ્ તત્ સત્||