Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda

Sarga 61

"નિર્વિષયં ચ ચક્રુઃ" means, “destroyed without a second thought.

What did they destroy?  મહાવનં - the great forest.

The great forest in this context is "મધુવનં", a honey grove.

The Sarga is about how that  honey grove મધુવનં got destroyed 

Sarga 61 starts with the line, "તતો જામ્બવતો વાક્યં અગૃહ્ણન્ત વનૌકસઃ"(61.01)||;

meaning that "then Jambavan's words were accepted by the Vanaras". Those words of Jambavan were about finding out  Rama's thoughts on further course of action. Then all the Vanaras take to skies, to reach the Prasaravana hill, where Rama, Lakshmana and Sugriva are waiting

Vanaras were flying back in happy mood, having accomplished their goal. The feeling of accomplishment meant, that their minds too, freed from the search, are virtually flying. Thus, the freed mind loses its way on seeing Madhuvan.

Seeker, in search of Self or liberation, may also lose his way. This Sarga reveals how easy is it for one to lose his way.

In Gita Arjuna asks Bhagavan, how to control this mind which is so fickle. Krishna says, "અસંશયં મહાબાહો", without doubt, he says it is difficult to control.  "સુદુષ્કરં"- very difficult. But not impossible. Krishna says "અભ્યાસેન તુ કૌન્તેયા", "Arjuna, the control comes with practice".

Here in this incident of Madhuvan, with Hanuma and Angada etc leading the way, we see clearly , how fickle indeed the mind is. 

And we also see how difficult it is to control the same. 

Now Slokas of Sarga sixty-one with meanings etc.,.

||Sloka 61.01||

|| તતો જામ્બવતો વાક્યમગૃઃણન્ત વનૌકસઃ|

અઙ્ગદપ્રમુખા વીરા હનુમાંશ્ચ મહાકપિઃ||61.01||

સ|| તતઃ અઙ્ગદપ્રમુખાઃ વનૌકસઃ મહાકપિઃ હનુમંતશ્ચજાંબવતઃ વાક્યં અગૃહ્ણંત||

||Sloka meanings||

તતઃ અઙ્ગદપ્રમુખાઃ વનૌકસઃ - 

then Angada and other Vanara leaders

મહાકપિઃ હનુમંતશ્ચ - 

great Vanara Hanuma too

જાંબવતઃ વાક્યં અગૃહ્ણંત - 

accepted the words of Jambavan.

||Sloka summary||

"Then Angada and other leaders,  and other wanderers of the forest including Hanuman accepted the words of great Vanara Jambavan. " ||61.01||

||Sloka 61.02||

પ્રીતિમન્તઃ તતઃ સર્વે વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ|

મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય પુપ્લુવુઃ પ્લવગર્ષભાઃ||61.02||

સ|| તતઃ સર્વે પ્લવગર્ષભાઃ પ્રીતિમન્તઃ મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ પુપ્લુવુઃ|| 

Rama Tika says- પ્રીતિમન્ત ઇતિ| આકાશં છાદયન્ત ઇવ મત્તા મહજગજા ઇવ મહાકાયાઃ ભૂતૈઃ સિદ્ધાદિભિઃ સભાજ્યમાનં પૂજ્યમાનં હનૂમન્તં દૃષ્ટિભિઃ  અનિમિષ અવલોકનૈઃ  વહન્ત ઇવ સમૃદ્ધઃ સમૃદ્ધઃ સંપન્નઃ અર્થઃ પ્રયોજનં એષાં તે કર્મસિદ્ધિભિઃ સીતાદર્શન લંકાદહન આદિભિઃ ઉન્નતાઃ ઉદ્ધત ચિત્તાઃ વાયુપુત્ર પુરસ્સરાઃ પ્રીતિમન્તઃ સર્વે વાનરાઃ રાઘવે રાઘવસ્ય કાર્ય સિદ્ધિંકર્તું સંપાદયિતું પરંઅં યશઃ સમાદાય પ્રાપ્ય મહેન્દ્રાત્ સમુત્પત્ય પુપ્લુવુઃ જગ્મુઃ| ચતુર્ણામેકાન્વયી||2-4||

||Sloka meanings||

તતઃ સર્વે પ્લવગર્ષભાઃ પ્રીતિમન્તઃ - 

All of the Vanaras, very pleased

મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય -

 left Mahendra mountain

વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ પુપ્લુવુઃ -

 led by  Hanuman flew 

||Sloka summary||

"All of the Vanaras, who were very pleased  left Mahendra mountain led by  Hanuman and flew into the sky. " ||61.02||

||Sloka 61.03||

મેરુમંદરસંકાશા મત્તા ઇવ મહાગજાઃ|

છાદયંત ઇવાકાશં મહાકાયા મહાબલાઃ||61.03||

સ|| (તે) મેરુમંદરસંકાશાઃ મત્તાઃ મહાગજાઃ ઇવ આકાશં છાદયંતઃ ઇવ મહાબલાઃ મહાકાયા ( પુપ્લુવુઃ)||

||Sloka meanings||

(તે) મેરુમંદરસંકાશાઃ - 

resembling the mountains Meru and Mandara

મત્તાઃ મહાગજાઃ ઇવ - 

like elephants in the rut

આકાશં છાદયંતઃ ઇવ - 

as if covering the whole sky

મહાબલાઃ મહાકાયા - 

mighty with huge bodies 

( પુપ્લુવુઃ - flew into the sky) 

||Sloka summary||

"They were like elephants in the rut , resembling the mountains Meru and Mandara, mighty with huge body and . They flew as if covering the whole sky." ||61.03||

||Sloka 61.04||

સભાજ્યમાનં ભૂતૈઃ તં આત્મવંતં મહાબલમ્|

હનૂમંતં મહાવેગં વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ ||61.04||

સ|| (તે) ભૂતૈઃ સભાજ્યમાનં આત્મવંતં મહાબલમ્ હનૂમંતં મહાવેગં વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ || 

||Sloka meanings||

(તે) ભૂતૈઃ સભાજ્યમાનં - praised by all beings 

આત્મવંતં મહાબલમ્ - self-confident mighty

મહાવેગં હનૂમંતં  - speedy Hanuman 

વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ - seen with an unblinking eye

||Sloka summary||

"Praised by all beings that self-confident mighty Hanuman flying at great speeds was seen by them without blinking." ||61.04||

||Sloka 61.05||

રાઘવેચાર્થનિર્વૃત્તિં કર્તું ચ પરમં યશઃ|

સમાધાય સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિરુન્નતાઃ||61.05||

સ|| (તે) રાઘવે ચ અર્થ નિર્વૃત્તિં સમાધાય સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ  પરમં યશઃ કર્તું (પુપ્લુવુઃ ) || 

Govindaraja Tikaa says - સભાજ્યમાનં સંપૂજ્યમાનં | વહન્ત ઇવ દૃષ્ટિભિરિતિ| અર્થ નિર્વૃત્તિં અર્થ સિદ્ધિં સમાધાય નિશ્ચિત્ય સંકલ્પં વા સમૃદ્ધાર્થાઃ સિદ્ધકાર્યાઃ કર્મ સિદ્ધિભિઃ કાર્ય સિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ |ઇતરેભ્ય ઉત્કૃષ્ટાઃ |રામપ્રતીકારે રામ પ્રત્યુપકારે | પુપ્લુવુરિતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ||

ઉન્નતાઃ - means being on a high.

Poet says the Vanaras flying back were on a high, because of having accomplished their task. 

||Sloka meanings||

રાઘવે ચ અર્થ નિર્વૃત્તિં સમાધાય - 

to inform Rama about completed tasks 

સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ  - 

by those who completed their tasks successfully , who were high,   

પરમં યશઃ કર્તું (પુપ્લુવુઃ )- 

to work to attain fame 

(પુપ્લુવુઃ ) - flew into the sky 

||Sloka summary||

"To inform Rama about completed tasks, by those who completed their tasks successfully , who were high, who wanted to work to attain fame , they flew into the sky." ||61.05||

||Sloka 61.06||

પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ સર્વે સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ|

સર્વે રામપ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ||61.06||

સ|| સર્વે પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ સર્વે રામપ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ ||

Rama Tika says- રામ પ્રતીકારે રામ કર્તવ્યે રાવણ પ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્થાઃ અભૂવન્ ઇતિ શેષઃ|

||Sloka meanings||

સર્વે પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ - 

all of them desirous of telling the story of success

પ્રિયમૈન વાર્ત અંદિંચુટકુ તહતહલાડુચુન્નવારુ

સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ - 

all of them were anxious to fight a war

સર્વે રામપ્રતીકારે -  

all of them determined to avenge Ravana's misdeeds 

નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ- with a mind that is made up 

( પુપ્લુવુઃ - flew into the skyએગિરિરિ)

||Sloka summary||

"All of them were anxious to fight a war. All of them were determined to please Rama." ||61.06||   

Here poet says that  all Vanaras  were anxious to fight a war. All of them determined to avenge Ravana's misdeeds. We hear similar comment by Vibhishana in Sarga 52 about Ravana's Rakshasas. There Vibhishana tells Ravana, that all the Rakshasa are ready for a war and that by killing Hanuma, he would be  depriving them of a chance for war.

||Sloka 61.07||

પ્લવમાનાઃ ખમાપ્લુત્ય તતસ્તે કાનનૌકસઃ|

નંદનોપમમાસેદુર્વનં  દ્રુમલતાયુતમ્||61.07||

સ|| તતઃ તે કાનનૌકસઃ ખં આપ્લુત્ય પ્લવમાનાઃ દ્રુમલયતાયુતં નન્દનોપમમ્ વનં આસેદુઃ|| 

||Sloka meanings||

તતઃ તે કાનનૌકસઃ ખં આપ્લુત્ય- 

then the  forest dwellers leaping up in the sky

પ્લવમાનાઃ - 

flying through 

દ્રુમલયતાયુતં - 

full of trees and creepers

નન્દનોપમમ્ વનં આસેદુઃ- 

saw a grove like Indra's Nandana grove 

||Sloka summary||

"Then the forest dwellers leaping and rising up in the sky entered the garden which is full of trees and creepers which is like Indra's garden. " ||61.07||

||Sloka 61.08||

યત્તન્મધુવનં નામ સુગ્રીવસ્યાભિરક્ષિતમ્|

અધૃષ્યં  સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતમનોહરમ્ ||61.08||

સ|| અધૃષ્યં સર્વભૂતાનાં અભિરક્ષિતં સર્વભૂત મનોહરં યત્ સુગ્રીવસ્ય મધુવનં નામ તત્||

||Sloka meanings||

યત્ અધૃષ્યં - 

that which was difficult to access

સર્વભૂતાનાં અભિરક્ષિતં - 

well protected from all beings

સર્વભૂત મનોહરં - 

enchanting to all beings

તત્ સુગ્રીવસ્ય મધુવનં નામ - 

beautiful garden of Sugriva is called Madhuvan

||Sloka summary||

"Well protected, difficult to access, enchanting to all beings that  beautiful garden of Sugriva is called Madhuvan."||61.08||

||Sloka 61.09||

યદ્રક્ષતિ મહાવીર્યઃ સદા દદિમુખઃ કપિઃ|

માતુલઃ કપિમુખ્યસ્ય  સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ||61.09||

સ|| મહાત્મનઃ કપિમુખ્યસ્ય સુગ્રીવસ્ય માતુલઃ મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ કપિઃ યત્ સદા રક્ષતિ || 

||Sloka meanings||

કપિમુખ્યસ્ય -  of the Vanaras leader 

મહાત્મનઃ સુગ્રીવસ્ય માતુલઃ - 

great soul Sugriva's maternal uncle 

મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ કપિઃ - 

great Vanara warrior Dadhimukha 

યત્ સદા રક્ષતિ - 

 that always protected 

||Sloka summary||

"The great Vanara leader, Sugriva's maternal uncle Dadhimukha a great hero always protects the grove." ||61.09||

 

||Sloka 61.10||

તે ત દ્વન મુપાગમ્ય બભૂવુઃ પરમોત્કટાઃ|

વાનરા વાનરેન્દ્રસ્ય મનઃ કાંતતમં મહત્||61.10||

સ|| તે વાનરાઃ વાનરેન્દ્રસ્ય મનઃ ક્લાંતતમં મહત્ તત્ વનં ઉપાગમ્ય પરમોત્કટાઃ બભૂવુઃ ||  

||Sloka meanings||.

તે વાનરાઃ - those Vanaras  

વાનરેન્દ્રસ્ય  -  of the king

મનઃ ક્લાંતતમં મહત્ તત્ વનં ઉપાગમ્ય -

approaching that grove which is very enchanting 

પરમોત્કટાઃ બભૂવુઃ -

 became highly desirous  of tasting honey .

||Sloka summary||

 

"The Vanaras, approaching the great enchanting garden of the king of Vanaras, were highly desirous of tasting the honey of the groves." ||61.10||

||Sloka 61.11||

તતસ્તે વાનરા હૃષ્ટા દૃષ્ટ્વા મધુવનં મહત્|

કુમારં અભ્યયાચંત મધૂનિ મધુપિઙ્ગળાઃ||61.11||

સ|| તતઃ મધુપિઙ્ગળાઃ તે વાનરાઃ મહત્ મધુવનં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટાઃ કુમારં મધૂનિ અભ્યયાચંત||

||Sloka meanings||

તતઃ મધુપિઙ્ગળાઃ - 

then the honey colored Vanaras

તે વાનરાઃ -those Vanaras 

મહત્ મધુવનં દૃષ્ટ્વા - 

having seen the Madhuvan 

હૃષ્ટાઃ - delighted 

કુમારં મધૂનિ અભ્યયાચંત - 

sought the prince's permission

||Sloka summary||

"The honey colored Vanaras delighted at having seen the great Madhuvan, sought the prince's permission." ||61.11||

 

||Sloka 61.12||

તતઃ કુમારસ્તાન્ વૃદ્ધાન્ જાંબવત્પ્રમુખાન્ કપીન્|

અનુમાન્ય દદૌ તેષાં વિસર્ગં મધુભક્ષણે||61.12||

સ|| તતઃ  કુમારઃ વૃદ્ધાન્ તાન્ જામ્બવત પ્રમુખાન્ કપીન્ અનુમાન્ય તેષાં મધુ ભક્ષણે નિસર્ગં દદૌ||

||Sloka meanings||

તતઃ  કુમારઃ -

then prince Angada 

વૃદ્ધાન્ તાન્ જામ્બવત પ્રમુખાન્ કપીન્ અનુમાન્ય - 

seeking  the older Vanara leaders like Jambavan's counsel

તેષાં મધુ ભક્ષણે નિસર્ગં દદૌ- 

gave them permission to drink honey.

||Sloka summary||

"Then the prince seeking  the older Vanara leaders like Jambavan's counsel  gave them permission to drink honey."||61.11||

||Sloka 61.13||

તતશ્ચાનુમતાઃ સર્વે સંપ્રહૃષ્ટા વનૌકસઃ|

મુદિતાઃ પ્રેરિતાશ્ચાપિ પ્રનૃત્યંતોઽભવં સ્તતઃ||61.13||

સ|| તતઃ સર્વે વનૌકસઃ અનુમતાઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ તદા પ્રેરિતાઃ મુદિતાઃ પ્રનૃત્યંતઃ અભવન્ || 

||Sloka meanings||

તતઃ સર્વે વનૌકસઃ -

 then all the Vanaras 

અનુમતાઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ -

 permitted and very happy 

તદા પ્રેરિતાઃ મુદિતાઃ - 

delighted and very happy 

પ્રનૃત્યંતઃ અભવન્ - 

started dancing.

||Sloka summary||

"Thus permitted and encouraged, all the Vanaras happily started dancing. " ||61.13||

||Sloka 61.14||

ગાયંતિ કેચિત્ પ્રણમંતિ કેચિત્

 નૃત્યંતિ કેચિત્ પ્રહસંતિ કેચિત્|

પતંતિ કેચિત્ વિચરંતિ કેચિત્

 પ્લવંતિ કેચિત્ પ્રલપંતિ કેચિત્||61.14||

સ|| કેચિત્ ગાયન્તિ|કેચિત્ પ્રણમંતિ|કેચિત્ નૃત્યન્તિ | કેચિત્ પ્રહસન્તિ| કેચિત્ પતન્તિ | કેચિત્ પતન્તિ| કેચિત્ વિચરન્તિ| કેચિત્ પ્લવન્તિ|કેચિત્ પ્રલપન્તિ|| 

||Sloka meanings||

કેચિત્ ગાયન્તિ કેચિત્ પ્રણમંતિ- 

some sang some prostrated  

કેચિત્ નૃત્યન્તિ  કેચિત્ પ્રહસન્તિ- 

some danced some laughed 

કેચિત્ પતન્તિ કેચિત્ વિચરન્તિ - 

some fell down. some roamed

કેચિત્ પ્લવન્તિ કેચિત્ પ્રલપન્તિ -

some are flying  and some are babbling  

 

||Sloka summary|| 

"Some sang. Some prostrated. Some danced. Some laughed. Some fell down. Some roamed. Some jumped up. Some were babbling." ||61.14||

 

||Sloka 61.15||

પરસ્પરં કેચિદુપાશ્રયંતે

 પરસ્પરં કેચિદુપાક્રમંતે|

પરસ્પરં કેચિદુપબ્રુવંતે

 પરસ્પરં કેચિદુપારમંતે||61.15||

સ|| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાશ્રયન્તે| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાક્રમંતિ| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપબ્રુવંતિ|| કેશિત્ પરસ્પરં ઉપારમંતે|| 

||Sloka meanings||

કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાશ્રયન્તે - 

some were comforting each other

 કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાક્રમંતિ- 

some were comforting each other

 કેચિત્ પરસ્પરં ઉપબ્રુવંતિ - 

some were talking to each other

કેશિત્ પરસ્પરં ઉપારમંતે - 

some were entertaining each other

||Sloka summary||

"Some were comforting each other. Some were holding each other. Some were talking to each other. Some were entertaining each other." ||61.15||

||Sloka 61.16||

દ્રુમાદ્દ્રુમં કેચિદભિદ્રવંતે

 ક્ષિતૌનગાગ્રાન્ નિપતંતિ કેચિત્|

મહીતલા કેચિદુદીર્ણવેગા 

મહાદ્રુમાગ્રાણ્યભિસંપતંતિ ||61.16||

સ|| કેચિત્ દ્રુમાત્ દ્રુમં અભિદ્રવન્તે |  કેચિત્ ક્ષિતૌ નગાગ્રાત્ નિપતન્તિ | ઉદીર્ણવેગાઃ મહીતલાત્ મહાદ્રુમાગ્રાણિ અભિસંપતન્તિ ||

||Sloka meanings||

કેચિત્ દ્રુમાત્ દ્રુમં અભિદ્રવન્તે  - 

some jumped from one tree to another 

કેચિત્ ક્ષિતૌ નગાગ્રાત્ નિપતન્તિ - 

some jumped from the top of the tree

ઉદીર્ણવેગાઃ  - some very swift ones 

મહીતલાત્ મહાદ્રુમાગ્રાણિ અભિસંપતન્તિ - 

jumped from the ground to the top of the trees 

||Sloka summary||

 

"Some ran from one tree to another. Some jumped from the top of the tree. Some jumped from broken branches. Some very swift ones jumped from the round to the top of the huge trees."||61.16||

||Sloka 61.17||

ગાયંતમન્યઃ પ્રહસન્નુપૈતિ

હસંતમન્યઃ પ્રરુદન્નુપૈતિ|

રુદંત મન્યઃ પ્રણુદન્નુપૈતિ 

નુદંતમન્યઃ પ્રણદન્નુપૈતિ||61.17||

સ|| ગાયન્તં અન્યઃ પ્રહસન્ ઉપૈતિ| હસન્તં અન્યઃ પ્રરુદન્ ઉપૈતિ| રુદંતં અન્યઃ પ્રણુદન્  ઉપૈતિ || નુદન્તં અન્યઃ પ્રણદન્ ઉપૈતિ||

Tilaka Tika says- ગાન રોદન હાસા મધુપાન મત્ત ધર્માઃ ઇતિ||

||Sloka meanings||

ગાયન્તં અન્યઃ - one was singing

પ્રહસન્ ઉપૈતિ- others approached him laughing

હસન્તં અન્યઃ -  to the one who was laughing 

પ્રરુદન્ ઉપૈતિ - another went roaring  

રુદંતં અન્યઃ - one was roaring

પ્રણુદન્  ઉપૈતિ-  another was pushing

નુદન્તં - one was encouraging

અન્યઃ પ્રણદન્ ઉપૈતિ- another fell over and was shouting

||Sloka summary||

"While one was singing, others approached him laughing. While one was laughing then another went roaring. While one was roaring another was pushing. While one was encouraging the other who fell over and was shouting." ||61.17||

||Sloka 61.18||

સમાકુલં તત્કપિ સૈન્યમાસીત્

 મધુપ્રસાનોત્કટ સત્ત્વચેષ્ટં |

ન ચાત્રકશ્ચન્નભભૂવ મત્તો

 ન ચાત્ર કશ્ચિન્નબભૂવ તૃપ્તઃ||61.18||

સ|| મધુપ્રસાનોત્કટ સત્ત્વચેષ્ટં તત્ કપિસૈન્યં સમાકુલં આસીત્ | અત્ર કશ્ચિત્ મત્તઃ ન બભૂવ|ઇતિ ન | અત્ર કશ્ચિત્ તૃપ્તઃ ન બભૂવ ઇતિ  ન|| 

||Sloka meanings||

મધુપ્રસાનોત્કટ  સત્ત્વચેષ્ટં- 

with various activities due to excessive drinking 

તત્ કપિસૈન્યં સમાકુલં આસીત્  - 

the gathered Vanara army raised a cacophony 

અત્ર કશ્ચિત્ મત્તઃ ન બભૂવ ઇતિ ન - 

there was none who was not intoxicated

અત્ર કશ્ચિત્ તૃપ્તઃ બભૂવ ઇતિ  ન - 

there was none who was satisfied

||Sloka summary||

"Having lost control due to excessive drinking , the Vanara army raised a cacophony. There was none who was not intoxicated. There was none who was satisfied." ||61.18||

||Sloka 61.19||

તતો વનં તત્પરિભક્ષ્યમાણમ્

 દ્રુમાંશ્ચ વિધ્વંસિતપત્ત્રપુષ્પાન્|

સમીક્ષ્ય કોપાદ્દધિવક્ત્રનામા

 નિવારયામાસ કપિઃ કપીંસ્તાન્||61.19||

સ|| તતઃ દધિવક્ત્રનામા કપિઃ  તત્ વનં વિધ્વંસિતપત્રપુષ્પાન્ દ્રુમાંશ્ચ સમીક્ષ્ય કોપાત્ પરિભક્ષ્યમાણમ્ તાન્ કપીન્ નિવારયામાસ||”

||Sloka meanings||

તતઃ દધિવક્ત્રનામા કપિઃ - 

then Vanara by name Dadhivaktra 

વિધ્વંસિત પત્રપુષ્પાન્ દ્રુમાંશ્ચ - 

leaves, flowers and trees which were destroyed

તત્ વનં  સમીક્ષ્ય -

 seeing that grove  

પરિભક્ષ્યમાણમ્ તાન્ કપીન્ - 

those Vanaras who were drinking  

કોપાત્ નિવારયામાસ - 

with anger started stopping them 

||Sloka summary||

"Seeing the leaves, flowers and trees which were destroyed, and the Vanaras who were drunk, being angered Vanara by name Dadhimukha started stopping them."||61.19||

||Sloka 61.20||

સ તૈઃ પ્રવૃદ્ધૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનો

વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીરવૃદ્ધઃ|

ચકાર ભૂયો મતિ મુગ્રતેજા 

વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ વાનરેભ્યઃ||61.20||

સ|| પ્રવૃદ્ધૈઃ તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીર વૃદ્ધઃ ઉગ્રતેજાઃ વાનરેભ્યઃ વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ ભૂયઃ મતિં ચકાર||

||Sloka meanings||

પ્રવૃદ્ધૈઃ તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ - 

disobeyed  by those with bloated egos

વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીર વૃદ્ધઃ - 

the protector of the garden , the old Vanara leader

વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ - 

about  means of protecting the garden

ઉગ્રતેજાઃ વાનરેભ્યઃ - 

from the intoxicated powerful Vanaras 

ભૂયઃ મતિં ચકાર - 

again thought over

||Sloka summary||

"Disobeyed by those with bloated egos,  the protector of the garden , the old Vanara leader again thought over means of protecting the garden from the intoxicated powerful Vanaras. "||61.20||

||Sloka 61.21||

ઉવાચકાંશ્ચિત્પરુષાણિ ધૃષ્ટ

 મસક્તમન્યાંશ્ચ તલૈર્જઘાન|

સમેત્યકૈશ્ચિત્ કલહં ચકાર 

 તથૈવ સામ્નોપજગામ કાંશ્ચિત્||61.21||

સ|| કાંશ્ચિત્ પરુષાણિ ઉવાચ| અન્યાંશ્ચ અસક્તં |  તલૈઃ ધૃષ્ટં જઘાન| કેચિત્ સમેત્ય | કેચિત્ કલહં ચકાર| તહૈવ કાંસ્ચિત્ સામ્ના ઉપજગામ||

||Sloka meanings||

કાંશ્ચિત્ પરુષાણિ ઉવાચ -

 some he spoke harshly

અન્યાંશ્ચ અસક્તં  - 

some he did not say anything

તલૈઃ ધૃષ્ટં જઘાન -

 some he slapped with his palm

કેચિત્ સમેત્ય -some he patted 

કેચિત્ કલહં ચકાર - 

some he quarreled

તહૈવ કાંશ્ચિત્ સામ્ના ઉપજગામ - 

some he approached in a conciliatory manner.

||Sloka summary||

 

"Some he spoke harshly. Some he did not say anything. Some he slapped with his palm. Some he patted on the back pleasantly. Some he quarreled. Some he approached in a conciliatory manner." ||61.21||

||Sloka 61.22||

સતૈર્મદાત્ સંપરિવાર્ય વાક્યૈ

ર્બલાચ્ચ તેન પ્રતિવાર્યમાણૈઃ|

પ્રધર્ષિતઃ ત્યક્તભયૈઃ સમેત્ય

પ્રકૃષ્યતેચાપ્યનવેક્ષ્ય દોષમ્||61.22||

સ|| તે મદાત્ અપ્રતિવાર્ય વાક્યૈઃ તેન બલાત્ પ્રતિવાર્યમાણૈઃ ત્યક્ત ભયૈઃ તૈઃ પ્રધર્ષિતઃ| સઃ દોષં ચ અનવેક્ષ્ય સમેત્ય પ્રકૃષ્યતે ચ||

રામ ટીકાલો - અપ્રતિવાર્યાઃ વેગાઃ યેષાં તૈઃ અત એવ તેન રક્ષકેણ અપ્રતિવાર્યમાણૈઃ  ત્યક્ત ભયૈઃ તૈઃ વાનરૈઃ ઉદ્ધર્ષણે રક્ષક પરાભવે દોષં  રાજદણ્ડં અનવેક્ષ્ય અપરિગણ્ય સમેત્ય એકીભૂય સ રક્ષકઃ બલાત્ પ્રકૃષ્યતે પુચ્છાદિ ગ્રહણેન ઇતસતતો નીયતે||

||Sloka meanings||

તે મદાત્ અપ્રતિવાર્ય વાક્યૈઃ -

 being drunk speaking in abusive language 

તેન બલાત્ પ્રતિવાર્યમાણૈઃ - 

retaliating with their strength 

ત્યક્ત ભયૈઃ -without fear 

પ્રધર્ષિતઃ - roared 

સઃ દોષં ચ અનવેક્ષ્ય સમેત્ય પ્રકૃષ્યતે ચ- 

without seeing the fault, some held and pulled him

||Sloka summary||

"In their drunkenness speaking in abusive language Vanaras retaliated with their strength without fear. Some roared without seeing their faults, some held and pulled him."||61.22||

"Without fear “of being punished by the king.

||Sloka 61.23||

નખૈસ્તુદંતો દશનૈર્દશંતઃ

તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ સમાપયંતઃ|

મદાત્કપિં કપયઃ સમગ્રા

 મહાવનં નિર્વિષયં ચ ચક્રુઃ||61.23||

સ|| સમગ્રાઃ કપયઃ મદાત્ નખૈઃ તુદન્તઃ | દશનૈઃ દસન્તઃ| તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ તં કપિં સમાપયન્તઃ | (તે સર્વે)  મહાવનં નિર્વિષયં ચકૃઃ||

Tilaka Tika says- સમાપયન્તઃ મૃતકલ્પં કુર્વન્તઃ| નિર્વિષયં નિર્ગત મધુ ફલાદિ ભોજ્યમ્|

||Sloka meanings||

સમગ્રાઃ કપયઃ મદાત્ - 

drunk, all the Vanaras together 

નખૈઃ તુદન્તઃ  દશનૈઃ દસન્તઃ - 

scratched with their nails. Bit with their teeth.

તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ તં કપિં સમાપયન્તઃ - 

almost killed the Vanara with their hands and feet

મહાવનં - that great garden 

(તે સર્વે)  નિર્વિષયં ચકૃઃ- ( all of them) looted fully

||Sloka summary||

"Drunk, they all together scratched with their nails. Bit with their teeth. They almost killed the Vanara with their hands and feet. They looted the garden completely." ||61.23|| 

Without realizing their fault, some roared, some held and pulled Dadhimukha. The drunk Vanara's scratched with their nails and bit with their teeth. They kicked with their hands and feet. They looted the garden completely without a thought.

In Sarga 55, we heard about consequences of uncontrolled anger.

Here we have a demonstration of a similar uncontrolled mental state.

Being drunk, actions preventing them spark further destruction.

Thus ends Sarga sixty-one of Sundarakanda.

 ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે 

ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્

શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ||

|| om tat sat||

Sundarakanda

Sarga 61

"નિર્વિષયં ચ ચક્રુઃ" means, “destroyed without a second thought.

What did they destroy?  મહાવનં - the great forest.

The great forest in this context is "મધુવનં", a honey grove.

The Sarga is about how that  honey grove મધુવનં got destroyed 

Sarga 61 starts with the line, "તતો જામ્બવતો વાક્યં અગૃહ્ણન્ત વનૌકસઃ"(61.01)||;

meaning that "then Jambavan's words were accepted by the Vanaras". Those words of Jambavan were about finding out  Rama's thoughts on further course of action. Then all the Vanaras take to skies, to reach the Prasaravana hill, where Rama, Lakshmana and Sugriva are waiting

Vanaras were flying back in happy mood, having accomplished their goal. The feeling of accomplishment meant, that their minds too, freed from the search, are virtually flying. Thus, the freed mind loses its way on seeing Madhuvan.

Seeker, in search of Self or liberation, may also lose his way. This Sarga reveals how easy is it for one to lose his way.

In Gita Arjuna asks Bhagavan, how to control this mind which is so fickle. Krishna says, "અસંશયં મહાબાહો", without doubt, he says it is difficult to control.  "સુદુષ્કરં"- very difficult. But not impossible. Krishna says "અભ્યાસેન તુ કૌન્તેયા", "Arjuna, the control comes with practice".

Here in this incident of Madhuvan, with Hanuma and Angada etc leading the way, we see clearly , how fickle indeed the mind is. 

And we also see how difficult it is to control the same. 

Now Slokas of Sarga sixty-one with meanings etc.,.

||Sloka 61.01||

|| તતો જામ્બવતો વાક્યમગૃઃણન્ત વનૌકસઃ|

અઙ્ગદપ્રમુખા વીરા હનુમાંશ્ચ મહાકપિઃ||61.01||

સ|| તતઃ અઙ્ગદપ્રમુખાઃ વનૌકસઃ મહાકપિઃ હનુમંતશ્ચજાંબવતઃ વાક્યં અગૃહ્ણંત||

||Sloka meanings||

તતઃ અઙ્ગદપ્રમુખાઃ વનૌકસઃ - 

then Angada and other Vanara leaders

મહાકપિઃ હનુમંતશ્ચ - 

great Vanara Hanuma too

જાંબવતઃ વાક્યં અગૃહ્ણંત - 

accepted the words of Jambavan.

||Sloka summary||

"Then Angada and other leaders,  and other wanderers of the forest including Hanuman accepted the words of great Vanara Jambavan. " ||61.01||

||Sloka 61.02||

પ્રીતિમન્તઃ તતઃ સર્વે વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ|

મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય પુપ્લુવુઃ પ્લવગર્ષભાઃ||61.02||

સ|| તતઃ સર્વે પ્લવગર્ષભાઃ પ્રીતિમન્તઃ મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ પુપ્લુવુઃ|| 

Rama Tika says- પ્રીતિમન્ત ઇતિ| આકાશં છાદયન્ત ઇવ મત્તા મહજગજા ઇવ મહાકાયાઃ ભૂતૈઃ સિદ્ધાદિભિઃ સભાજ્યમાનં પૂજ્યમાનં હનૂમન્તં દૃષ્ટિભિઃ  અનિમિષ અવલોકનૈઃ  વહન્ત ઇવ સમૃદ્ધઃ સમૃદ્ધઃ સંપન્નઃ અર્થઃ પ્રયોજનં એષાં તે કર્મસિદ્ધિભિઃ સીતાદર્શન લંકાદહન આદિભિઃ ઉન્નતાઃ ઉદ્ધત ચિત્તાઃ વાયુપુત્ર પુરસ્સરાઃ પ્રીતિમન્તઃ સર્વે વાનરાઃ રાઘવે રાઘવસ્ય કાર્ય સિદ્ધિંકર્તું સંપાદયિતું પરંઅં યશઃ સમાદાય પ્રાપ્ય મહેન્દ્રાત્ સમુત્પત્ય પુપ્લુવુઃ જગ્મુઃ| ચતુર્ણામેકાન્વયી||2-4||

||Sloka meanings||

તતઃ સર્વે પ્લવગર્ષભાઃ પ્રીતિમન્તઃ - 

All of the Vanaras, very pleased

મહેંદ્રાદ્રિં પરિત્યજ્ય -

 left Mahendra mountain

વાયુપુત્ત્ર પુરસ્સરાઃ પુપ્લુવુઃ -

 led by  Hanuman flew 

||Sloka summary||

"All of the Vanaras, who were very pleased  left Mahendra mountain led by  Hanuman and flew into the sky. " ||61.02||

||Sloka 61.03||

મેરુમંદરસંકાશા મત્તા ઇવ મહાગજાઃ|

છાદયંત ઇવાકાશં મહાકાયા મહાબલાઃ||61.03||

સ|| (તે) મેરુમંદરસંકાશાઃ મત્તાઃ મહાગજાઃ ઇવ આકાશં છાદયંતઃ ઇવ મહાબલાઃ મહાકાયા ( પુપ્લુવુઃ)||

||Sloka meanings||

(તે) મેરુમંદરસંકાશાઃ - 

resembling the mountains Meru and Mandara

મત્તાઃ મહાગજાઃ ઇવ - 

like elephants in the rut

આકાશં છાદયંતઃ ઇવ - 

as if covering the whole sky

મહાબલાઃ મહાકાયા - 

mighty with huge bodies 

( પુપ્લુવુઃ - flew into the sky) 

||Sloka summary||

"They were like elephants in the rut , resembling the mountains Meru and Mandara, mighty with huge body and . They flew as if covering the whole sky." ||61.03||

||Sloka 61.04||

સભાજ્યમાનં ભૂતૈઃ તં આત્મવંતં મહાબલમ્|

હનૂમંતં મહાવેગં વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ ||61.04||

સ|| (તે) ભૂતૈઃ સભાજ્યમાનં આત્મવંતં મહાબલમ્ હનૂમંતં મહાવેગં વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ || 

||Sloka meanings||

(તે) ભૂતૈઃ સભાજ્યમાનં - praised by all beings 

આત્મવંતં મહાબલમ્ - self-confident mighty

મહાવેગં હનૂમંતં  - speedy Hanuman 

વહંત ઇવ દૃષ્ટિભિઃ - seen with an unblinking eye

||Sloka summary||

"Praised by all beings that self-confident mighty Hanuman flying at great speeds was seen by them without blinking." ||61.04||

||Sloka 61.05||

રાઘવેચાર્થનિર્વૃત્તિં કર્તું ચ પરમં યશઃ|

સમાધાય સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિરુન્નતાઃ||61.05||

સ|| (તે) રાઘવે ચ અર્થ નિર્વૃત્તિં સમાધાય સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ  પરમં યશઃ કર્તું (પુપ્લુવુઃ ) || 

Govindaraja Tikaa says - સભાજ્યમાનં સંપૂજ્યમાનં | વહન્ત ઇવ દૃષ્ટિભિરિતિ| અર્થ નિર્વૃત્તિં અર્થ સિદ્ધિં સમાધાય નિશ્ચિત્ય સંકલ્પં વા સમૃદ્ધાર્થાઃ સિદ્ધકાર્યાઃ કર્મ સિદ્ધિભિઃ કાર્ય સિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ |ઇતરેભ્ય ઉત્કૃષ્ટાઃ |રામપ્રતીકારે રામ પ્રત્યુપકારે | પુપ્લુવુરિતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ||

ઉન્નતાઃ - means being on a high.

Poet says the Vanaras flying back were on a high, because of having accomplished their task. 

||Sloka meanings||

રાઘવે ચ અર્થ નિર્વૃત્તિં સમાધાય - 

to inform Rama about completed tasks 

સમૃદ્ધાર્થાઃ કર્મસિદ્ધિભિઃ ઉન્નતાઃ  - 

by those who completed their tasks successfully , who were high,   

પરમં યશઃ કર્તું (પુપ્લુવુઃ )- 

to work to attain fame 

(પુપ્લુવુઃ ) - flew into the sky 

||Sloka summary||

"To inform Rama about completed tasks, by those who completed their tasks successfully , who were high, who wanted to work to attain fame , they flew into the sky." ||61.05||

||Sloka 61.06||

પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ સર્વે સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ|

સર્વે રામપ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ||61.06||

સ|| સર્વે પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ સર્વે રામપ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ ||

Rama Tika says- રામ પ્રતીકારે રામ કર્તવ્યે રાવણ પ્રતીકારે નિશ્ચિતાર્થાઃ અભૂવન્ ઇતિ શેષઃ|

||Sloka meanings||

સર્વે પ્રિયાખ્યાનોન્મુખાઃ - 

all of them desirous of telling the story of success

પ્રિયમૈન વાર્ત અંદિંચુટકુ તહતહલાડુચુન્નવારુ

સર્વે યુદ્ધાભિનંદિનઃ - 

all of them were anxious to fight a war

સર્વે રામપ્રતીકારે -  

all of them determined to avenge Ravana's misdeeds 

નિશ્ચિતાર્ધા મનસ્વિનઃ- with a mind that is made up 

( પુપ્લુવુઃ - flew into the skyએગિરિરિ)

||Sloka summary||

"All of them were anxious to fight a war. All of them were determined to please Rama." ||61.06||   

Here poet says that  all Vanaras  were anxious to fight a war. All of them determined to avenge Ravana's misdeeds. We hear similar comment by Vibhishana in Sarga 52 about Ravana's Rakshasas. There Vibhishana tells Ravana, that all the Rakshasa are ready for a war and that by killing Hanuma, he would be  depriving them of a chance for war.

||Sloka 61.07||

પ્લવમાનાઃ ખમાપ્લુત્ય તતસ્તે કાનનૌકસઃ|

નંદનોપમમાસેદુર્વનં  દ્રુમલતાયુતમ્||61.07||

સ|| તતઃ તે કાનનૌકસઃ ખં આપ્લુત્ય પ્લવમાનાઃ દ્રુમલયતાયુતં નન્દનોપમમ્ વનં આસેદુઃ|| 

||Sloka meanings||

તતઃ તે કાનનૌકસઃ ખં આપ્લુત્ય- 

then the  forest dwellers leaping up in the sky

પ્લવમાનાઃ - 

flying through 

દ્રુમલયતાયુતં - 

full of trees and creepers

નન્દનોપમમ્ વનં આસેદુઃ- 

saw a grove like Indra's Nandana grove 

||Sloka summary||

"Then the forest dwellers leaping and rising up in the sky entered the garden which is full of trees and creepers which is like Indra's garden. " ||61.07||

||Sloka 61.08||

યત્તન્મધુવનં નામ સુગ્રીવસ્યાભિરક્ષિતમ્|

અધૃષ્યં  સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતમનોહરમ્ ||61.08||

સ|| અધૃષ્યં સર્વભૂતાનાં અભિરક્ષિતં સર્વભૂત મનોહરં યત્ સુગ્રીવસ્ય મધુવનં નામ તત્||

||Sloka meanings||

યત્ અધૃષ્યં - 

that which was difficult to access

સર્વભૂતાનાં અભિરક્ષિતં - 

well protected from all beings

સર્વભૂત મનોહરં - 

enchanting to all beings

તત્ સુગ્રીવસ્ય મધુવનં નામ - 

beautiful garden of Sugriva is called Madhuvan

||Sloka summary||

"Well protected, difficult to access, enchanting to all beings that  beautiful garden of Sugriva is called Madhuvan."||61.08||

||Sloka 61.09||

યદ્રક્ષતિ મહાવીર્યઃ સદા દદિમુખઃ કપિઃ|

માતુલઃ કપિમુખ્યસ્ય  સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ||61.09||

સ|| મહાત્મનઃ કપિમુખ્યસ્ય સુગ્રીવસ્ય માતુલઃ મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ કપિઃ યત્ સદા રક્ષતિ || 

||Sloka meanings||

કપિમુખ્યસ્ય -  of the Vanaras leader 

મહાત્મનઃ સુગ્રીવસ્ય માતુલઃ - 

great soul Sugriva's maternal uncle 

મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ કપિઃ - 

great Vanara warrior Dadhimukha 

યત્ સદા રક્ષતિ - 

 that always protected 

||Sloka summary||

"The great Vanara leader, Sugriva's maternal uncle Dadhimukha a great hero always protects the grove." ||61.09||

 

||Sloka 61.10||

તે ત દ્વન મુપાગમ્ય બભૂવુઃ પરમોત્કટાઃ|

વાનરા વાનરેન્દ્રસ્ય મનઃ કાંતતમં મહત્||61.10||

સ|| તે વાનરાઃ વાનરેન્દ્રસ્ય મનઃ ક્લાંતતમં મહત્ તત્ વનં ઉપાગમ્ય પરમોત્કટાઃ બભૂવુઃ ||  

||Sloka meanings||.

તે વાનરાઃ - those Vanaras  

વાનરેન્દ્રસ્ય  -  of the king

મનઃ ક્લાંતતમં મહત્ તત્ વનં ઉપાગમ્ય -

approaching that grove which is very enchanting 

પરમોત્કટાઃ બભૂવુઃ -

 became highly desirous  of tasting honey .

||Sloka summary||

 

"The Vanaras, approaching the great enchanting garden of the king of Vanaras, were highly desirous of tasting the honey of the groves." ||61.10||

||Sloka 61.11||

તતસ્તે વાનરા હૃષ્ટા દૃષ્ટ્વા મધુવનં મહત્|

કુમારં અભ્યયાચંત મધૂનિ મધુપિઙ્ગળાઃ||61.11||

સ|| તતઃ મધુપિઙ્ગળાઃ તે વાનરાઃ મહત્ મધુવનં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટાઃ કુમારં મધૂનિ અભ્યયાચંત||

||Sloka meanings||

તતઃ મધુપિઙ્ગળાઃ - 

then the honey colored Vanaras

તે વાનરાઃ -those Vanaras 

મહત્ મધુવનં દૃષ્ટ્વા - 

having seen the Madhuvan 

હૃષ્ટાઃ - delighted 

કુમારં મધૂનિ અભ્યયાચંત - 

sought the prince's permission

||Sloka summary||

"The honey colored Vanaras delighted at having seen the great Madhuvan, sought the prince's permission." ||61.11||

 

||Sloka 61.12||

તતઃ કુમારસ્તાન્ વૃદ્ધાન્ જાંબવત્પ્રમુખાન્ કપીન્|

અનુમાન્ય દદૌ તેષાં વિસર્ગં મધુભક્ષણે||61.12||

સ|| તતઃ  કુમારઃ વૃદ્ધાન્ તાન્ જામ્બવત પ્રમુખાન્ કપીન્ અનુમાન્ય તેષાં મધુ ભક્ષણે નિસર્ગં દદૌ||

||Sloka meanings||

તતઃ  કુમારઃ -

then prince Angada 

વૃદ્ધાન્ તાન્ જામ્બવત પ્રમુખાન્ કપીન્ અનુમાન્ય - 

seeking  the older Vanara leaders like Jambavan's counsel

તેષાં મધુ ભક્ષણે નિસર્ગં દદૌ- 

gave them permission to drink honey.

||Sloka summary||

"Then the prince seeking  the older Vanara leaders like Jambavan's counsel  gave them permission to drink honey."||61.11||

||Sloka 61.13||

તતશ્ચાનુમતાઃ સર્વે સંપ્રહૃષ્ટા વનૌકસઃ|

મુદિતાઃ પ્રેરિતાશ્ચાપિ પ્રનૃત્યંતોઽભવં સ્તતઃ||61.13||

સ|| તતઃ સર્વે વનૌકસઃ અનુમતાઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ તદા પ્રેરિતાઃ મુદિતાઃ પ્રનૃત્યંતઃ અભવન્ || 

||Sloka meanings||

તતઃ સર્વે વનૌકસઃ -

 then all the Vanaras 

અનુમતાઃ સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ -

 permitted and very happy 

તદા પ્રેરિતાઃ મુદિતાઃ - 

delighted and very happy 

પ્રનૃત્યંતઃ અભવન્ - 

started dancing.

||Sloka summary||

"Thus permitted and encouraged, all the Vanaras happily started dancing. " ||61.13||

||Sloka 61.14||

ગાયંતિ કેચિત્ પ્રણમંતિ કેચિત્

 નૃત્યંતિ કેચિત્ પ્રહસંતિ કેચિત્|

પતંતિ કેચિત્ વિચરંતિ કેચિત્

 પ્લવંતિ કેચિત્ પ્રલપંતિ કેચિત્||61.14||

સ|| કેચિત્ ગાયન્તિ|કેચિત્ પ્રણમંતિ|કેચિત્ નૃત્યન્તિ | કેચિત્ પ્રહસન્તિ| કેચિત્ પતન્તિ | કેચિત્ પતન્તિ| કેચિત્ વિચરન્તિ| કેચિત્ પ્લવન્તિ|કેચિત્ પ્રલપન્તિ|| 

||Sloka meanings||

કેચિત્ ગાયન્તિ કેચિત્ પ્રણમંતિ- 

some sang some prostrated  

કેચિત્ નૃત્યન્તિ  કેચિત્ પ્રહસન્તિ- 

some danced some laughed 

કેચિત્ પતન્તિ કેચિત્ વિચરન્તિ - 

some fell down. some roamed

કેચિત્ પ્લવન્તિ કેચિત્ પ્રલપન્તિ -

some are flying  and some are babbling  

 

||Sloka summary|| 

"Some sang. Some prostrated. Some danced. Some laughed. Some fell down. Some roamed. Some jumped up. Some were babbling." ||61.14||

 

||Sloka 61.15||

પરસ્પરં કેચિદુપાશ્રયંતે

 પરસ્પરં કેચિદુપાક્રમંતે|

પરસ્પરં કેચિદુપબ્રુવંતે

 પરસ્પરં કેચિદુપારમંતે||61.15||

સ|| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાશ્રયન્તે| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાક્રમંતિ| કેચિત્ પરસ્પરં ઉપબ્રુવંતિ|| કેશિત્ પરસ્પરં ઉપારમંતે|| 

||Sloka meanings||

કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાશ્રયન્તે - 

some were comforting each other

 કેચિત્ પરસ્પરં ઉપાક્રમંતિ- 

some were comforting each other

 કેચિત્ પરસ્પરં ઉપબ્રુવંતિ - 

some were talking to each other

કેશિત્ પરસ્પરં ઉપારમંતે - 

some were entertaining each other

||Sloka summary||

"Some were comforting each other. Some were holding each other. Some were talking to each other. Some were entertaining each other." ||61.15||

||Sloka 61.16||

દ્રુમાદ્દ્રુમં કેચિદભિદ્રવંતે

 ક્ષિતૌનગાગ્રાન્ નિપતંતિ કેચિત્|

મહીતલા કેચિદુદીર્ણવેગા 

મહાદ્રુમાગ્રાણ્યભિસંપતંતિ ||61.16||

સ|| કેચિત્ દ્રુમાત્ દ્રુમં અભિદ્રવન્તે |  કેચિત્ ક્ષિતૌ નગાગ્રાત્ નિપતન્તિ | ઉદીર્ણવેગાઃ મહીતલાત્ મહાદ્રુમાગ્રાણિ અભિસંપતન્તિ ||

||Sloka meanings||

કેચિત્ દ્રુમાત્ દ્રુમં અભિદ્રવન્તે  - 

some jumped from one tree to another 

કેચિત્ ક્ષિતૌ નગાગ્રાત્ નિપતન્તિ - 

some jumped from the top of the tree

ઉદીર્ણવેગાઃ  - some very swift ones 

મહીતલાત્ મહાદ્રુમાગ્રાણિ અભિસંપતન્તિ - 

jumped from the ground to the top of the trees 

||Sloka summary||

 

"Some ran from one tree to another. Some jumped from the top of the tree. Some jumped from broken branches. Some very swift ones jumped from the round to the top of the huge trees."||61.16||

||Sloka 61.17||

ગાયંતમન્યઃ પ્રહસન્નુપૈતિ

હસંતમન્યઃ પ્રરુદન્નુપૈતિ|

રુદંત મન્યઃ પ્રણુદન્નુપૈતિ 

નુદંતમન્યઃ પ્રણદન્નુપૈતિ||61.17||

સ|| ગાયન્તં અન્યઃ પ્રહસન્ ઉપૈતિ| હસન્તં અન્યઃ પ્રરુદન્ ઉપૈતિ| રુદંતં અન્યઃ પ્રણુદન્  ઉપૈતિ || નુદન્તં અન્યઃ પ્રણદન્ ઉપૈતિ||

Tilaka Tika says- ગાન રોદન હાસા મધુપાન મત્ત ધર્માઃ ઇતિ||

||Sloka meanings||

ગાયન્તં અન્યઃ - one was singing

પ્રહસન્ ઉપૈતિ- others approached him laughing

હસન્તં અન્યઃ -  to the one who was laughing 

પ્રરુદન્ ઉપૈતિ - another went roaring  

રુદંતં અન્યઃ - one was roaring

પ્રણુદન્  ઉપૈતિ-  another was pushing

નુદન્તં - one was encouraging

અન્યઃ પ્રણદન્ ઉપૈતિ- another fell over and was shouting

||Sloka summary||

"While one was singing, others approached him laughing. While one was laughing then another went roaring. While one was roaring another was pushing. While one was encouraging the other who fell over and was shouting." ||61.17||

||Sloka 61.18||

સમાકુલં તત્કપિ સૈન્યમાસીત્

 મધુપ્રસાનોત્કટ સત્ત્વચેષ્ટં |

ન ચાત્રકશ્ચન્નભભૂવ મત્તો

 ન ચાત્ર કશ્ચિન્નબભૂવ તૃપ્તઃ||61.18||

સ|| મધુપ્રસાનોત્કટ સત્ત્વચેષ્ટં તત્ કપિસૈન્યં સમાકુલં આસીત્ | અત્ર કશ્ચિત્ મત્તઃ ન બભૂવ|ઇતિ ન | અત્ર કશ્ચિત્ તૃપ્તઃ ન બભૂવ ઇતિ  ન|| 

||Sloka meanings||

મધુપ્રસાનોત્કટ  સત્ત્વચેષ્ટં- 

with various activities due to excessive drinking 

તત્ કપિસૈન્યં સમાકુલં આસીત્  - 

the gathered Vanara army raised a cacophony 

અત્ર કશ્ચિત્ મત્તઃ ન બભૂવ ઇતિ ન - 

there was none who was not intoxicated

અત્ર કશ્ચિત્ તૃપ્તઃ બભૂવ ઇતિ  ન - 

there was none who was satisfied

||Sloka summary||

"Having lost control due to excessive drinking , the Vanara army raised a cacophony. There was none who was not intoxicated. There was none who was satisfied." ||61.18||

||Sloka 61.19||

તતો વનં તત્પરિભક્ષ્યમાણમ્

 દ્રુમાંશ્ચ વિધ્વંસિતપત્ત્રપુષ્પાન્|

સમીક્ષ્ય કોપાદ્દધિવક્ત્રનામા

 નિવારયામાસ કપિઃ કપીંસ્તાન્||61.19||

સ|| તતઃ દધિવક્ત્રનામા કપિઃ  તત્ વનં વિધ્વંસિતપત્રપુષ્પાન્ દ્રુમાંશ્ચ સમીક્ષ્ય કોપાત્ પરિભક્ષ્યમાણમ્ તાન્ કપીન્ નિવારયામાસ||”

||Sloka meanings||

તતઃ દધિવક્ત્રનામા કપિઃ - 

then Vanara by name Dadhivaktra 

વિધ્વંસિત પત્રપુષ્પાન્ દ્રુમાંશ્ચ - 

leaves, flowers and trees which were destroyed

તત્ વનં  સમીક્ષ્ય -

 seeing that grove  

પરિભક્ષ્યમાણમ્ તાન્ કપીન્ - 

those Vanaras who were drinking  

કોપાત્ નિવારયામાસ - 

with anger started stopping them 

||Sloka summary||

"Seeing the leaves, flowers and trees which were destroyed, and the Vanaras who were drunk, being angered Vanara by name Dadhimukha started stopping them."||61.19||

||Sloka 61.20||

સ તૈઃ પ્રવૃદ્ધૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનો

વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીરવૃદ્ધઃ|

ચકાર ભૂયો મતિ મુગ્રતેજા 

વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ વાનરેભ્યઃ||61.20||

સ|| પ્રવૃદ્ધૈઃ તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીર વૃદ્ધઃ ઉગ્રતેજાઃ વાનરેભ્યઃ વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ ભૂયઃ મતિં ચકાર||

||Sloka meanings||

પ્રવૃદ્ધૈઃ તૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ - 

disobeyed  by those with bloated egos

વનસ્ય ગોપ્તા હરિવીર વૃદ્ધઃ - 

the protector of the garden , the old Vanara leader

વનસ્ય રક્ષાં પ્રતિ - 

about  means of protecting the garden

ઉગ્રતેજાઃ વાનરેભ્યઃ - 

from the intoxicated powerful Vanaras 

ભૂયઃ મતિં ચકાર - 

again thought over

||Sloka summary||

"Disobeyed by those with bloated egos,  the protector of the garden , the old Vanara leader again thought over means of protecting the garden from the intoxicated powerful Vanaras. "||61.20||

||Sloka 61.21||

ઉવાચકાંશ્ચિત્પરુષાણિ ધૃષ્ટ

 મસક્તમન્યાંશ્ચ તલૈર્જઘાન|

સમેત્યકૈશ્ચિત્ કલહં ચકાર 

 તથૈવ સામ્નોપજગામ કાંશ્ચિત્||61.21||

સ|| કાંશ્ચિત્ પરુષાણિ ઉવાચ| અન્યાંશ્ચ અસક્તં |  તલૈઃ ધૃષ્ટં જઘાન| કેચિત્ સમેત્ય | કેચિત્ કલહં ચકાર| તહૈવ કાંસ્ચિત્ સામ્ના ઉપજગામ||

||Sloka meanings||

કાંશ્ચિત્ પરુષાણિ ઉવાચ -

 some he spoke harshly

અન્યાંશ્ચ અસક્તં  - 

some he did not say anything

તલૈઃ ધૃષ્ટં જઘાન -

 some he slapped with his palm

કેચિત્ સમેત્ય -some he patted 

કેચિત્ કલહં ચકાર - 

some he quarreled

તહૈવ કાંશ્ચિત્ સામ્ના ઉપજગામ - 

some he approached in a conciliatory manner.

||Sloka summary||

 

"Some he spoke harshly. Some he did not say anything. Some he slapped with his palm. Some he patted on the back pleasantly. Some he quarreled. Some he approached in a conciliatory manner." ||61.21||

||Sloka 61.22||

સતૈર્મદાત્ સંપરિવાર્ય વાક્યૈ

ર્બલાચ્ચ તેન પ્રતિવાર્યમાણૈઃ|

પ્રધર્ષિતઃ ત્યક્તભયૈઃ સમેત્ય

પ્રકૃષ્યતેચાપ્યનવેક્ષ્ય દોષમ્||61.22||

સ|| તે મદાત્ અપ્રતિવાર્ય વાક્યૈઃ તેન બલાત્ પ્રતિવાર્યમાણૈઃ ત્યક્ત ભયૈઃ તૈઃ પ્રધર્ષિતઃ| સઃ દોષં ચ અનવેક્ષ્ય સમેત્ય પ્રકૃષ્યતે ચ||

રામ ટીકાલો - અપ્રતિવાર્યાઃ વેગાઃ યેષાં તૈઃ અત એવ તેન રક્ષકેણ અપ્રતિવાર્યમાણૈઃ  ત્યક્ત ભયૈઃ તૈઃ વાનરૈઃ ઉદ્ધર્ષણે રક્ષક પરાભવે દોષં  રાજદણ્ડં અનવેક્ષ્ય અપરિગણ્ય સમેત્ય એકીભૂય સ રક્ષકઃ બલાત્ પ્રકૃષ્યતે પુચ્છાદિ ગ્રહણેન ઇતસતતો નીયતે||

||Sloka meanings||

તે મદાત્ અપ્રતિવાર્ય વાક્યૈઃ -

 being drunk speaking in abusive language 

તેન બલાત્ પ્રતિવાર્યમાણૈઃ - 

retaliating with their strength 

ત્યક્ત ભયૈઃ -without fear 

પ્રધર્ષિતઃ - roared 

સઃ દોષં ચ અનવેક્ષ્ય સમેત્ય પ્રકૃષ્યતે ચ- 

without seeing the fault, some held and pulled him

||Sloka summary||

"In their drunkenness speaking in abusive language Vanaras retaliated with their strength without fear. Some roared without seeing their faults, some held and pulled him."||61.22||

"Without fear “of being punished by the king.

||Sloka 61.23||

નખૈસ્તુદંતો દશનૈર્દશંતઃ

તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ સમાપયંતઃ|

મદાત્કપિં કપયઃ સમગ્રા

 મહાવનં નિર્વિષયં ચ ચક્રુઃ||61.23||

સ|| સમગ્રાઃ કપયઃ મદાત્ નખૈઃ તુદન્તઃ | દશનૈઃ દસન્તઃ| તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ તં કપિં સમાપયન્તઃ | (તે સર્વે)  મહાવનં નિર્વિષયં ચકૃઃ||

Tilaka Tika says- સમાપયન્તઃ મૃતકલ્પં કુર્વન્તઃ| નિર્વિષયં નિર્ગત મધુ ફલાદિ ભોજ્યમ્|

||Sloka meanings||

સમગ્રાઃ કપયઃ મદાત્ - 

drunk, all the Vanaras together 

નખૈઃ તુદન્તઃ  દશનૈઃ દસન્તઃ - 

scratched with their nails. Bit with their teeth.

તલૈશ્ચ પાદૈશ્ચ તં કપિં સમાપયન્તઃ - 

almost killed the Vanara with their hands and feet

મહાવનં - that great garden 

(તે સર્વે)  નિર્વિષયં ચકૃઃ- ( all of them) looted fully

||Sloka summary||

"Drunk, they all together scratched with their nails. Bit with their teeth. They almost killed the Vanara with their hands and feet. They looted the garden completely." ||61.23|| 

Without realizing their fault, some roared, some held and pulled Dadhimukha. The drunk Vanara's scratched with their nails and bit with their teeth. They kicked with their hands and feet. They looted the garden completely without a thought.

In Sarga 55, we heard about consequences of uncontrolled anger.

Here we have a demonstration of a similar uncontrolled mental state.

Being drunk, actions preventing them spark further destruction.

Thus ends Sarga sixty-one of Sundarakanda.

 ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે 

ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્

શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ||

|| om tat sat||