Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda 

Sarga 62 

"મદાંધશ્ચ ન વેદ"  ; "The drunken ones do not know" We hear through Valmiki, 

'What the drunken ones may do' in this Sarga.

In Sundarakanda we see the beauty of Hanuman, who shines in the role of a teacher. We see Sita as the Jiva separated from Paramatma, and Jiva's struggles of uniting with Paramatman. That is the crux of the philosophical underpinnings of Sundarakanda.

We also hear through Valmiki many other thoughts. Thoughts that remain etched as eternal truths One such thought was heard in Sarga fifty-five. In the backdrop of a burning Lanka  we hear through Hanuma, what happens when one does not control anger.

Here in the destruction of Madhuvan also, we hear similar thought echoing. Vanaras in that drunken state, forgetting that Dadhimukaha is an elder,

push him down and thrash him. 

The Vanaras having successfully completed the search, attributed the success of their mission to powers of Sita and Rama. But apparently, they have already forgotten that. The success went to their head. The events of Madhuvan shows how fickle is the mind.

In Madhuvan Hanuma tells all Vanaras. “Oh, Vanaras you drink the honey freely". Hanuma was in happy mood. So happy Hanuma gives an assurance.

"અહમાવારયિષ્યામિ" - "I will protect you from being stopped ".

Angada follows up Hanuma's assurances with his words." Oh Vanaras, happily proceed". He builds on Hanuma's assurance. He says the following. "With successful Hanuma's assurance, even a prohibited act must(could) be done".

 

 Referring to the ' કૃતકાર્યઃ’, the successful ones, Angada exceeded all limits, 

while saying  works that shall not be done too, can be done".

 

There is a hint of arrogance. There is an even more clear signal. It is that they have forgotten the key to their success. That success was due to blessings of the Supreme being. With that arrogance in the air, Madhuvan gets destroyed.

Hearing that the Madhuvan is being destroyed, Dadhimukha, uncle of Sugriva comes in for protecting the enchanted gardens.

But again, Angada forgetting that this man is 'my elder', and blinded by arrogance attacks Dadhimukha. He throws him down on the ground pummels him.

Valmiki uses the word "મદાંધશ્ચ ન વેદ"  Blinded by arrogance one does not know.

Achieving a success in a task is no permission to indulge in a despicable act. When the cause of that success is forgotten, the resultant "અહં" becomes arrogance,  the arrogance makes one blinded enough to be unable to recognize a prohibited action, "આકાર્યં".

In this Sarga Valmiki reminds us of that truth. 

Now Slokas of Sarga sixty-two with meanings.

||Sloka 62.01||

તાનુવાચ હરિશ્રેષ્ઠો હનુમાન્ વાનરર્ષભઃ |

અવ્યગ્રમનસો યૂયં મધુસેવત વાનરાઃ ||62.01||

અહમાવારયિષ્યામિ યુષ્માકં પરિપંથિનઃ |

સ|| હરિશ્રેષ્ઠઃ વાનરર્ષભઃ હનુમાન્ તાન્ ઉવાચ | વાનરાઃ  યૂયં અવ્યગ્રમનસઃ મધુસેવત || યુષ્માકં પરિપન્થિનઃ અહં આવારયિષ્યામિ ||

||Sloka meanings||

હરિશ્રેષ્ઠઃ વાનરર્ષભઃ - 

the best among Vanaras, bull among Vanaras

હનુમાન્ તાન્ ઉવાચ - 

Hanuman spoke to them 

વાનરાઃ  યૂયં અવ્યગ્રમનસઃ મધુસેવત - 

Vanaras! without any fear take the honey

યુષ્માકં પરિપન્થિનઃ - 

anybody who objects to your actions

અહં આવારયિષ્યામિ -

 I will stop them 

||Sloka summary||

Hanuman, the best among Vanaras spoke to them. 'Oh Vanaras! Without any fear take the honey. I will prevent anybody who objects to your actions'. ||62.02||

||Sloka 62.02||

 

શ્રુત્વા હનુમતો વાક્યં હરીણાં પ્રવરોઽઙ્ગદઃ ||62.02||

પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા પિબંતુ હરયો મધુ |

 સ|| હનુમતઃ વાક્યં શ્રુત્વા અઙ્ગદઃ પ્રવરઃ હરીણાં પ્રત્યુવાચ| હરયઃ મધુ પ્રસન્નાત્માપિબંતુ||

||Sloka meanings||

હનુમતઃ વાક્યં શ્રુત્વા - 

hearing the words of Hanuman

અઙ્ગદઃ પ્રવરઃ - distinguished Angada

હરીણાં પ્રત્યુવાચ - replied to Vanaras

હરયઃ મધુ પ્રસન્નાત્મા પિબંતુ - 

o Vanaras, you may drink happily

||Sloka summary||

"Hearing the words of Hanuman, the distinguished Angada replied. "Oh Vanaras ! You may drink happily. " ||62.02||

||Sloka 62.03||

અવશ્યં કૃતકાર્યસ્ય વાક્યં હનુમતો મયા ||62.03||

અકાર્યમપિ કર્તવ્યં કિમંગ પુનરીદૃશમ્ |

 સ|| કૃતકાર્યસ્ય હનુમતઃ વાક્યં અકાર્યં અપિ અવશ્યં કર્તવ્યં | ઈદૃશં પુનઃ કિમંગ||

||Sloka meanings||

કૃતકાર્યસ્ય હનુમતઃ વાક્યં - 

with accomplished Hanuman's words

અકાર્યં અપિ અવશ્યં કર્તવ્યં  - 

even a forbidden work shall surely be done. 

ઈદૃશં પુનઃ કિમંગ - 

what to say of this kind of work (namely drinking honey)

||Sloka summary||

'With accomplished Hanuman's words even a forbidden work shall surely be done. What to say of this kind of work ( drinking honey)'.||62.03||

||Sloka 62.04||

અઙ્ગદસ્ય મુખાચ્છ્રુત્વા વચનં વાનરર્ષભાઃ ||62.04||

સાધુ સાધ્વિતિ સંહૃષ્ટા વાનરાઃ પ્રત્યપૂજયન્ |

સ|| વાનરર્ષભાઃ વાનરાઃ અંગદસ્ય મુખાત્  વચનં શ્રુત્વા સંહૃષ્ટાઃ  સાધુ સાધ્વિતિ પ્રત્યપૂજયન્||  

||Sloka meanings||

વાનરર્ષભાઃ વાનરાઃ - 

bulls among Vanaras, Vanaras 

અંગદસ્ય મુખાત્  વચનં શ્રુત્વા- 

hearing those words from Angada

 સંહૃષ્ટાઃ  સાધુ સાધ્વિતિ - 

very much  delighted  saying 'very good very good'

 પ્રત્યપૂજયન્ - praised Angada 

||Sloka summary||

The bulls among Vanaras, hearing those words from Angada, very much  delighted praised him saying 'very good very good'. ||62.04||

||Sloka 62.05||

પૂજયિત્વાઙ્ગદં સર્વે વાનરા વાનરર્ષભમ્ ||62.05||

જગ્મુર્મધુવનં યત્ર નદીવેગ ઇવ દ્રુમમ્ |

સ|| સર્વે વાનરાઃ અંગદં પૂજયિત્વા યત્ર મધુવનં (તત્ર) જગ્મુઃ નદી વેગઃ દ્રુમમ્ ઇવ ||

Rama Tika says- પૂજયિત્વેતિ|| અઙ્ગદંપૂજયિત્વા યત્ર મધુવનં તત્ર વાનરર્ષભાઃ નદી વેગ ઇવ જગ્મુઃ|

Govindaraja Tika says - પૂજયિત્વેતિ|  જગ્મુઃ મધુવનં ઇતિ પ્રવેશ ભેદવિવક્ષયા | યદ્વા દધિમુખનિવારણેન ભીતાનાં હનુમદઙ્ગદાભ્યાં પુનરનુજ્ઞાપનેન પુનઃ જગ્મુઃ ઇત્યર્થઃ||

||Sloka meanings||

સર્વે વાનરાઃ અંગદં પૂજયિત્વા - 

all the Vanaras praising Angada 

યત્ર મધુવનં (તત્ર) જગ્મુઃ - 

moved into Madhuvanam,

નદી વેગઃ દ્રુમમ્ ઇવ - 

like the trees in fast flowing river

||Sloka summary||

All the Vanaras praising Angada quickly moved into Madhuvanam, like the trees in fast flowing river. ||62.05||

||Sloka 62.06||

તે પ્રવિષ્ટા મધુવનં પાલાનાક્રમ્ય વીર્યતઃ ||62.06||

અતિસર્ગાચ્ચ પટવો દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ મૈથિલીં |

પપુસ્સર્વે મધુ તદા રસવત્ફલ માદદુઃ ||62.07||

સ|| મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા અતિસર્ગાચ્ચ મધુવનં પ્રવિષ્ટાઃ| પાલાન્ વીર્યતઃ આક્રમ્ય તદા મધુઃ પપુઃ | રસવત્ ફલં આદદુઃ||

Rama Tika says- મૈથિલિં દૃષ્ટ્વા  શ્રુત્વા ચ આગતાઃ સર્વે વાનરાઃ અતિ સર્ગાત્ અઙ્ગદનુજ્ઞાતઃ  શક્તિતઃ સામર્થ્યાત્ પાલાન્ મધુવનરક્ષકાન્ આક્રમ્ય મધુ પપુઃ ફલમાદદુશ્ચ| અત્ર દર્શનં હનુમત્કર્તૃકમ્ શ્રવણમ્ તુ ઇતરકર્તૃકં ઇતિ વિવેકઃ | સાર્થ શ્લોકં એકાન્વયી||

Govindaraja Tika says-  વીર્યતઃ બલાત્| અતિસર્ગાત્ અઙ્ગદાભ્યનુજ્ઞાનાત્|| દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ  મૈથિલીં દર્શન શ્રવણાભ્યાં ચ હેતુના વનપાલાનાક્રમ્ય ..||

||Sloka meanings||

મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા - 

having seen Maithili

 શ્રુત્વા અતિસર્ગાચ્ચ- 

overjoyed with success 

 મધુવનં પ્રવિષ્ટાઃ - 

entered the Madhuvanam

પાલાન્ વીર્યતઃ આક્રમ્ય- 

having violently overcome the guards 

 તદા મધુઃ પપુઃ  - 

they then drank honey 

રસવત્ ફલં આદદુઃ- 

ate tasty fruits full of juice

||Sloka summary||

Having seen Maithili and overjoyed with success they entered the Madhuvanam. Having violently attacked the guards they then drank honey and ate tasty fruits full of juice. ||62.06,07||

||Sloka 62.07,08||

ઉત્પત્ય ચ તતઃ સર્વે વનપાલાન્ સમાગતાન્|

તાડયંતિસ્મ શતશસ્સક્તાન્ મધુવને તદા||62.08||

સ|| તદા સર્વે ઉત્પત્ય સમાગતાન્  મધુવને સક્તાન્ વનપાલાન્   તતઃ  શતશઃ તાડયંતિસ્મ||

Govindaraja Tika says - સક્તાન્ વનપાલને રક્તાન્|

Tilaka Tika says - મધુવને સક્તા ભક્ષણાર્થં લગ્નાઃ|

||Sloka meanings||

તદા સર્વે ઉત્પત્ય - all the Vanaras rising up,

સમાગતાન્  મધુવને સક્તાન્ વનપાલાન્  - 

the guards gathered for protecting Madhuvanam

 તતઃ  શતશઃ તાડયંતિસ્મ- hit them in many ways

||Sloka summary||

Then all the Vanaras rising up, came together and hit the forest guards in many ways. ||62.08||

||Sloka 62.09||

મધૂણિ દ્રોણમાત્રાણિ બાહુભિઃ પરિગૃહ્ય તે |

પિબંતિ સહિતાઃ સર્વે નિઘ્નંતિ સ્મ તથા પરે || 62.09||

સ|| તે સર્વે બહુભિઃ દ્રોણમાત્રાણિ મધૂનિ પરિગૃહ્ય સહિતાઃ પિબન્તિ| અપરે નિઘ્નન્તિ ચ||

||Sloka meanings||

 બહુભિઃ દ્રોણમાત્રાણિ મધૂનિ - 

 large amounts of honey 

તે સર્વે મધૂનિ પરિગૃહ્ય સહિતાઃ પિબન્તિ - 

all of them took and drank 

અપરે નિઘ્નન્તિ ચ - 

other were preventing the guards

||Sloka summary||

All of them took hold of large amounts of honey and drank. Other were preventing the guards.  ||62.09||

||Sloka 62.10||

                                                                           

કેચિત્પીત્વાઽપવિધ્યંતિ મધૂનિ મધુપિઙ્ગળાઃ |

મધૂચ્છિષ્ટેન કેચિચ્ચ જઘ્નુરન્યોન્યમુત્કટાઃ ||62.10||

સ|| મધુપિંગળાઃ કેચિત્ મધૂનિ પીત્વા  મધૂચ્છિષ્ટેન ઉત્કટાઃ અન્યોન્યં પ્રવિધ્યન્તિ જગ્મુઃ|| 

||Sloka meanings||

મધુપિંગળાઃ કેચિત્ મધૂનિ પીત્વા  -

some of the Vanaras after drinking honey 

મધૂચ્છિષ્ટેન ઉત્કટાઃ-  

intoxicated by chunks of honey combs

અન્યોન્યં પ્રવિધ્યન્તિ જગ્મુઃ - 

went about pushing each other

||Sloka summary||

Some of the Vanaras after drinking honey intoxicated by chunks of honey combs, went about pushing each other. ||62.10||

||Sloka 62.11||

અપરે વૃક્ષમૂલે તુ શાખાં ગૃહ્ય વ્યવસ્થિતાઃ |

અત્યર્થં ચ મદગ્લાનાઃ પર્ણાન્યાસ્તીર્ય શેરતે ||62.11||

સ|| અપરે શાખાં ગૃહ્ય વૃક્ષમૂલે વ્યસ્થિતાઃ| અત્યર્થં મદગ્લાનાઃ પર્ણાનિ આસ્તીર્ય શેરતે||

||Sloka meanings||

અપરે શાખાં ગૃહ્ય -

 others took hold of branches of the tree 

વૃક્ષમૂલે વ્યસ્થિતાઃ -

 sat down under the tree 

અત્યર્થં મદગ્લાનાઃ - 

due to excessive drinking 

પર્ણાનિ આસ્તીર્ય શેરતે -

 laid down spreading the leaves

||Sloka summary||

Others took hold of branches of the tree and sat under the tree. Due to excessive drinking, some of them laid down spreading the leaves. ||62.11||

||Sloka 62.12||

 

ઉન્મત્તભૂતાઃ પ્લવગા મધુમત્તાશ્ચ હૃષ્ટવત્ |

ક્ષિપંતિ ચ તદાન્યોઽન્યં સ્ખલંતિ ચ તથાઽપરે ||62.12||

સ|| મધુમત્તાઃ પ્લવગાઃ ઉન્મત્તભૂતાઃ હૃષ્ટવત્ અન્યોન્યં ક્ષિપન્તિ |અપરે સ્ખલંતિ ચ||

||Sloka meanings||

મધુમત્તાઃ પ્લવગાઃ - 

intoxicated Vanaras 

ઉન્મત્તભૂતાઃ હૃષ્ટવત્ અન્યોન્યં ક્ષિપન્તિ  - 

like mad people, were  joyfully pushing each other

અપરે સ્ખલંતિ ચ - 

some others were unsteady. 

||Sloka summary||

Intoxicated Vanaras, like mad people, were  joyfully pushing each other. Some others were unsteady. ||62.12|| 

||Sloka 62.13||

કેચિત્ ક્ષ્વેળાં પ્રકુર્વંતિ કેચિત્કૂજંતિ હૃષ્ટવત્ |

હરયો મધુના મત્તઃ કેચિત્ સુપ્તા  મહીતલે ||62.13||

સ|| કેચિત્ ક્ષ્વેળાં પ્રકુર્વન્તિ | કેચિત્ હૃષ્ટવત્ કૂજન્તિ|મધુના મત્તાઃ કેચિત્ હરયઃ મહીતલે સુપ્તાઃ||

Govindaraja Tika says - કેચિદિતિ || ક્ષ્વેળાં સિંહનાદમ્ ’ક્ષ્વેળાતુ સિંહનાદં સ્યાત્ ઇતિ અમરઃ | કૂજન્તિ પક્ષિવત્  છાદયન્તે|

||Sloka meanings||

કેચિત્ ક્ષ્વેળાં પ્રકુર્વન્તિ  - 

some others roared.

કેચિત્ હૃષ્ટવત્ કૂજન્તિ- 

some happily cooed like birds

મધુના મત્તાઃ કેચિત્ હરયઃ - 

intoxicated by the drink some Vanaras

મહીતલે સુપ્તાઃ - slept on the ground

||Sloka summary||

Some others roared. Some happily cooed like birds. Intoxicated by the drink some Vanaras slept on the ground. ||62.13||   

||Sloka 62.14||

કૃત્વા કેચિત્ દસંત્યન્યે 

કેચિત્ કુર્વંતિ ચેતરત્ |

કૃત્વા કેચિત્ વદંત્યન્યે  

કેચિત્ બુધ્યંતિ ચેતરત્ ||62.14||

સ|| કેચિત્ કૃત્વા હસન્તિ| અન્યે કેચિત્ ઇતરમ્ કુર્વન્તિ| કેચિત્ કૃત્વા વદન્તિ| કેચિત્ અન્યે ઇતરત્ બુધ્યન્તિ||

||Sloka meanings||

કેચિત્ કૃત્વા હસન્તિ - 

some were laughing

અન્યે કેચિત્ ઇતરમ્ કુર્વન્તિ - 

some others did something else

કેચિત્ કૃત્વા વદન્તિ - 

some were talking after doing some thing

કેચિત્ અન્યે ઇતરત્ બુધ્યન્તિ- 

some others were perceiving something else.

||Sloka summary||

"Some were laughing. Some others did something else. Some were talking after drinking. Some others were perceiving something else." ||62.14||

||Sloka 62.15||

યેઽપ્યત્ર મધુપાલાસ્સ્યુઃ

 પ્રેષ્યા દધિમુખસ્ય તુ |

તેઽપિ તૈર્વાનરૈર્ભીમૈઃ

 પ્રતિષિદ્ધા દિશો ગતાઃ ||62.15||

સ|| અત્ર દધિમુખસ્ય પ્રેષ્યાઃ મધુપાલાઃ યે સ્યુઃ તે અપિ ભીમૈઃ વાનરૈઃ પ્રતિષિદ્ધાઃ દિશઃ ગતાઃ ||

||Sloka meanings||

અત્ર દધિમુખસ્ય પ્રેષ્યાઃ -

those sent by Dadhimukha 

મધુપાલાઃ યે સ્યુઃ તે અપિ- 

guards of Madhuvan who were there 

 ભીમૈઃ વાનરૈઃ પ્રતિષિદ્ધાઃ- 

driven away by  fierce Vanaras

 દિશઃ ગતાઃ - 

went away in all directions 

||Sloka summary||

There the guards of the Madhuvanam sent by Dadhimukha as a cover were driven away in all directions by fierce Vanaras. ||62.15||

||Sloka 62.16||

જાનુભિસ્તુ પ્રકૃષ્ટાશ્ચ દેવમાર્ગં પ્રદર્શિતાઃ |

અબ્રુવન્ પરમોદ્વિગ્ના ગત્વા દધિમુખં વચઃ ||62.16||

સ|| જાનુભિઃ પ્રકૃષ્ટાઃ દેવમાર્ગં  પ્રદર્શિતાઃ | પરમોદ્વિગ્નાઃ દધિમુખં ગત્વા વચઃ અબ્રુવન્ ||

||Sloka meanings||

જાનુભિઃ પ્રકૃષ્ટાઃ - 

dragged with their knees

દેવમાર્ગં  પ્રદર્શિતાઃ  - 

thrown into the sky

પરમોદ્વિગ્નાઃ દધિમુખં ગત્વા - 

greatly disturbed went to Dadhimukha

વચઃ અબ્રુવન્ - spoke as follows 

||Sloka summary||

Some were dragged with their knees and thrown into the sky. Greatly disturbed the guards  went and spoke to Dadhimukha. ||62.16||

||Sloka 62.17||

હનુમતા દત્તવરૈર્હતં  મધુવનં બલાત્ |

વયં ચ જાનુભિઃ કૃષ્ટા દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ ||62.17||

સ|| હનુમતા દત્તવરૈર્હતં વયં ચ મધુવનં જાનુભિઃ બલાત્ કૃષ્ટા દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ ||

Rama Tika says - જાનુભેરિતિ | જાનુભિઃ જાનુગ્રહણૈઃ પ્રઘૃષ્ટાઃ આકૃષ્ટા અનન્તરં દેવમાર્ગં આકાશં દર્શિતાઃ પ્રક્ષેપેણ પ્રાપિતાઃ ઇત્યર્થઃ | અતએવ પરમોદ્વિગ્નાઃ કેચિત્ રક્ષકાઃ દધિમુખં ગત્વા પ્રાપ્ય હનુમતા દત્તઃ વરઃ યથેછ્છં  મૂલફલાદિ સ્વીકારો યેભ્યઃ તૈઃ મધુવનં વિનાશિતં , વયં ચ જાનુભિર્ ઘૃષ્ટાઃ સન્તઃ દેવમાર્ગં પ્રદર્શિતા ઇતિ વચઃ અબ્રુવન્ || 

||Sloka meanings||

હનુમતા દત્તવરૈઃ વયં હતં 

-by those permitted by Hanuman to enter, we were hit

ચ મધુવનં - 

Madhuvanam also destroyed

જાનુભિઃ બલાત્ કૃષ્ટા - 

forcefully holding our knees 

દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ - 

thrown into the sky 

||Sloka summary||

"Permitted by Hanuman to enter Madhuvanam, we were forcefully shown the sky way by holding our knees'. "||62.17||

||Sloka 62.18||

તતો દધિમુખઃ ક્રુદ્ધો વનપસ્તત્ર વાનરઃ |

હતં મધુવનં શ્રુત્વા સાંત્વયામાસ તાન્ હરીન્ ||62.18||

સ|| તતઃ તત્ર  દધિમુખઃ વાનરઃ કૃદ્ધઃ મધુવનં હતં (ઇતિ) શ્રુત્વા હરીણ્ સાન્ત્વયામાસ||

||Sloka meanings||

તતઃ તત્ર  દધિમુખઃ વાનરઃ -

 then that Vanara Dadhimukha 

મધુવનં હતં (ઇતિ) શ્રુત્વા  કૃદ્ધઃ - 

angry having heard that Madhuvanam was destroyed 

હરીણ્ સાન્ત્વયામાસ -

 consoled the Vanara guards 

||Sloka summary||

Having heard that Madhuvanam was destroyed  he said soothing words ( to the guards). || 62.18||

||Sloka 62.19||

ઇહાગચ્છત ગચ્છામો વાનરાન્ બલદર્પિતાન્ |

બલેન વારયિષ્યામો મધુ ભક્ષયતો વયમ્ || 62.19||

સ||ઇહ આગચ્છત| ગચ્ચામઃ વયં બલદર્પિતાન્ મધુભક્ષયતઃ વાનરાન્ બલેન વારયિષ્યામઃ||

||Sloka meanings||

ઇહ આગચ્છત - come here

ગચ્ચામઃ વયં - we will go

બલદર્પિતાન્ મધુભક્ષયતઃ વાનરાન્ - 

Vanaras proud of their power, and  drinking honey

બલેન વારયિષ્યામઃ - 

stop them with force 

||Sloka summary||

'Come here. We will go and forcibly prevent those Vanaras proud of their power, and drinking honey'. || 62.19||

||Sloka 62.20||

શ્રુત્વા દધિમુખ સ્યેદં વચનં વાનરર્ષભાઃ |

પુનર્વીરા મધુવનં તેનૈવ સહસા યુયુઃ ||62.20||

સ|| વાનરર્ષભાઃ દધિમુખસ્ય ઇદં વચનં શ્રુત્વા સહસા તેનૈવ પુનઃ મધુવનં યયુઃ||

||Sloka meanings||

વાનરર્ષભાઃ - bulls among Vanaras

દધિમુખસ્ય ઇદં વચનં શ્રુત્વા -

hearing those words of Dadhimukha 

સહસા તેનૈવ પુનઃ- 

immediately again went there 

મધુવનં યયુઃ - 

reached Madhuvanam 

||Sloka summary||

The bulls among Vanaras hearing those words of Dadhimukha again immediately went to Madhuvanam. ||62.20||

||Sloka 62.21||

મધ્યે ચૈષાં દધિમુખઃ પ્રગૃહ્ય તરસા તરુમ્ |

સમભ્યધાવત્ વેગેન તે ચ સર્વે પ્લવંગમાઃ ||62.21||

સ||એષાં મધ્યે  તરસા દધિમુખઃ  તરું પ્રગૃહ્ય વેગેન સમભ્યધાવત્  તે સર્વે પ્લવંગમાઃ ચ|| 

||Sloka meanings||

એષાં મધ્યે  તરસા - 

on their way the energetic

દધિમુખઃ  તરું પ્રગૃહ્ય - 

Dadhimukha  took one tree 

વેગેન સમભ્યધાવત્  - went swiftly 

તે સર્વે પ્લવંગમાઃ ચ - 

all the Vanaras too followed.

||Sloka summary||

On their way the energetic Dadhimukha  took one tree and all the Vanaras too followed. ||62.21||

||Sloka 62.22||

તે શિલાઃ પાદપાંશ્ચાપિ પર્વતાંશ્ચાપિ વાનરાઃ |

ગૃહીત્વાભ્યગમન્ ક્રુદ્ધા યત્ર તે કપિકુંજરાઃ ||62.22||

સ|| તે વાનરાઃ ક્રુદ્ધાઃ શિલાઃ પાદપાંશ્ચ પર્વતાંશ્ચ ગૃહીત્વા તે કપિકુંજરાઃ યત્ર  તત્ર અભ્યગમન્||

||Sloka meanings||

તે ક્રુદ્ધાઃ વાનરાઃ - 

they the angry  Vanara guards  

શિલાઃ પાદપાંશ્ચગૃહીત્વા  -

\ taking rocks, trees 

પર્વતાંશ્ચ - even big boulders

તે કપિકુંજરાઃ યત્ર - 

where the elephants among Vanaras were

 તત્ર અભ્યગમન્- went there 

||Sloka summary||

The angry  Vanara guards took rocks, trees and even big boulders and  Dadhimukha  went where the elephant among Vanaras (who destroyed the Madhuvan ) were. ||62.22|| 

||Sloka 62.23||

તે સ્વામિવચનં વીરાહૃદયે ષ્યવસજ્ય તત્|

ત્વરયા હ્યભ્યધાવંત સાલતાલ શિલાયુધાઃ||62.23||

સ|| વીરાઃ તે તત્ સ્વામિવચનં હૃદયેષુ અવસ્જ્ય સાલતાલશિલાયુધાઃ ત્વરયા અભ્યધાવન્ત||

||Sloka meanings||

તત્ સ્વામિવચનં - 

the words of their leader

હૃદયેષુ અવસ્જ્ય-

 keeping in their mind 

 સાલતાલશિલાયુધાઃ - 

with Sala Tala trees as weapons

તે વીરાઃ ત્વરયા અભ્યધાવન્ત -

 the heroic guards rushed at once 

||Sloka summary||

The heroic guards keeping their leaders’ words in the heart went with Sala Tala trees as weapons rushed at once. ||62.23||

||Sloka 62.24||

વૃક્ષસ્થાંચ તલસ્થાંચ વાનરાન્ બલદર્પિતાન્ |

અભ્યક્રામં સ્તતો વીરાઃ પાલાસ્તત્ર સહસ્રશઃ ||62.24||

સ|| તતઃ વીરાઃ પાલાઃ સહસ્રશઃ વૃક્ષાસ્થાંશ્ચ તલાસ્થાંશ્ચ બલદર્પિતાન્ વાનરાન્ અભ્યક્રમન્||

||Sloka meanings||

તતઃ વીરાઃ પાલાઃ સહસ્રશઃ - 

then the heroic guards  in  their thousands

વૃક્ષાસ્થાંશ્ચ તલાસ્થાંશ્ચ - 

on the trees and under the trees 

બલદર્પિતાન્ વાનરાન્ - 

proud Vanaras 

અભ્યક્રમન્ - attacked 

||Sloka summary||

Then the heroic guards  in  their thousands attacked the proud Vanaras who were on the trees and under the trees. ||62.24||

||Sloka 62.25||

અથ દૃષ્ટ્વા દધિમુખં ક્રુદ્ધં વાનરપુંગવાઃ |

અભ્યધાવંત વેગેન હનુમત્પ્રમુખાઃ તદા ||62.25||

સ|| અથ હનુમત્પ્રમુખાઃ વાનરપુંગવાઃ તદા દધિમુખં ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા વેગેન અભ્યધાવંત||

||Sloka meanings||

અથ હનુમત્પ્રમુખાઃ વાનરપુંગવાઃ - 

then Hanuman and other leaders among Vanaras

દધિમુખં ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા - 

seeing angry Dadhimukha  

તદા વેગેન અભ્યધાવંત - 

then came running 

||Sloka summary||

Then Hanuman and other leaders among Vanaras seeing angry Dadhimukha came quickly.||62.25||

||Sloka 62.26||

તં સવૃક્ષં મહાબાહું અપતંતં મહાબલમ્ |

આર્યકં પ્રાહરત્તત્ર બાહુભ્યાં કુપિતોઽઙ્ગદઃ ||62.26||

સ|| કુપિતઃ અંગદઃ સવૃક્ષં મહાબાહું મહાબલં આપતંતં  તં આર્યકમ્ તત્ર બાહુભ્યાં પ્રાહરત્ ||

||Sloka meanings||

કુપિતઃ અંગદઃ - angry Angada

મહાબાહું મહાબલં - 

powerful strong armed

સવૃક્ષં આપતંતં - 

the one coming with a tree 

 તં આર્યકમ્ -

that elderly respectable one 

 તત્ર બાહુભ્યાં પ્રાહરત્ - 

held him tightly with his hands 

||Sloka summary||

"Then angry Angada seeing the powerful strong-armed elderly one coming with a tree, held him tightly with his hands." ||62.26||

||Sloka 62.27||

મદાંધશ્ચન વેદૈન માર્યકોઽયં મમેતિ સઃ |

અથૈનં નિષ્પિપેષાશુ વેગેવત્ વસુધાતલે ||62.27||

સ|| સઃ મદાંધસ્ય અયમ્ મમ આર્યકઃ ઇતિ એનં ન વેદ |  અથ એનં વસુધાતલે વેગવત્  આશુ નિષ્પિપેષ|| 

||Sloka meanings||

સઃ મદાંધસ્ય - 

that one blinded with power 

અયમ્ મમ આર્યકઃ - 

this one is my elder 

ઇતિ એનં ન વેદ  - 

that he did not realize  

અથ એનં વેગવત્ આશુ નિષ્પિપેષ - 

then pushed him down quickly 

 વસુધાતલે - on the ground

||Sloka summary||

Blinded with power he did not realize that he is his elder. Then he pushed him onto the ground speedily. ||62.27||

||Sloka 62.28||

સ ભગ્ન બાહૂરુભુજો વિહ્વલઃ શોણિતોક્ષિતઃ|

મુમોહ સહસા વીરો મુહૂર્તં કપિકુંજરઃ||62.28||

સ|| ભગ્નબાહૂરુભુજઃ શોણિતોક્ષિતઃ વિહ્વલઃ સઃ વીરઃ કપિકુંજરઃ સહસા મુહૂર્તં મુમોહ||

||Sloka meanings||

ભગ્નબાહૂરુભુજઃ - 

with broken shoulders and arms 

શોણિતોક્ષિતઃ વિહ્વલઃ - 

battered and soaked with blood  

સઃ વીરઃ કપિકુંજરઃ - 

that heroic elephant among Vanaras

સહસા મુહૂર્તં મુમોહ- 

lost consciousness for a moment

||Sloka summary||      

With broken shoulders and arms hurt, battered and soaked with blood , that heroic elephant among Vanaras , Dadhimukha ,lost consciousness for a moment. ||62.28||

||Sloka 62.29||

સ સમાશ્વાસ સહસા સંક્રુદ્ધો રાજમાતુલઃ |

વાનરાન્ વારયામાસ દંડેન મધુમોહિતાન્ ||62.29||

સ|| રાજમાતુલઃ સઃ સહસા સમાશ્વસ્ય સંક્રુદ્ધઃ મધુમોહિતાન્ વાનરાન્ દણ્ડેન વારયામાસ||

||Sloka meanings||

રાજમાતુલઃ સઃ -  

maternal uncle of the king

સહસા સમાશ્વસ્ય - 

quickly recovering 

મધુમોહિતાન્ વાનરાન્- 

those intoxicated Vanaras 

 સંક્રુદ્ધઃ દણ્ડેન વારયામાસ - 

angrily chased them with a stick

||Sloka summary||

The furious maternal uncle of the king quickly recovering , chased the intoxicated Vanaras with a stick. ||62.29||

||Sloka 62.30||

સ કથંચિત્ વિમુક્તઃ તૈઃ વાનરૈર્વાનરર્ષભઃ|

ઉવાચૈકાંત માશ્રિત્ય ભૃત્યાન્ સ્વાન્ સમુપાગતાન્ ||62.30||

સ|| તૈઃ વાનરૈઃ કથંચિત્ વિમુક્તઃ સઃ વાનરર્ષભઃ એકાન્તં આશ્રિત્ય સમુપાગતાન્ સ્વાન્ ભૃત્યાન્ ઉવાચ||

||Sloka meanings||

તૈઃ વાનરૈઃ કથંચિત્ વિમુક્તઃ- 

somehow escaping from the Vanaras

સઃ વાનરર્ષભઃ એકાન્તં આશ્રિત્ય  - 

the bull among Vanaras having moved to a secluded place

સમુપાગતાન્ સ્વાન્ ભૃત્યાન્ ઉવાચ - 

spoke to his followers who followed him

||Sloka summary||

Somehow escaping from the Vanaras , Dadhimukha ,the bull among Vanaras moved to a secluded place spoke to his followers who followed him. ||62.30||

||Sloka 62.31||

એતે તિષ્ઠંતુ ગચ્છામો ભર્તાનો યત્ર વાનરઃ |

સુગ્રીવો વિપુલગ્રીવઃ સહ રામેણ તિષ્ઠતિ ||62.31||

સ|| એતે તિષ્ઠન્તુ નઃ ભર્તા વાનરઃ વિપુલગ્રીવઃ સુગ્રીવઃ યત્ર રામેણ સહ તિષ્ઠતિ (તત્ર) ગચ્છામઃ|| 

||Sloka meanings||

એતે તિષ્ઠન્તુ - let them stay

નઃ ભર્તા વાનરઃ વિપુલગ્રીવઃ સુગ્રીવઃ - 

our broad necked king Sugriva  

યત્ર રામેણ સહ તિષ્ઠતિ - 

where he is sitting with Rama

(તત્ર) ગચ્છામઃ- 

will go there 

||Sloka summary||

"Let them stay. We will go where our broad necked king Sugriva is sitting with Rama." ||62.31||

||Sloka 62.32||

સર્વં ચૈવાંગદે દોષં શ્રાવયિષ્યામિ  પાર્થિવે |

અમર્ષી વચનં શ્રુત્વા ઘાતયિષ્યતિ વાનરાન્ ||62.32||

સ||અંગદે સર્વં દોષં પાર્થિવે શ્રાવયિષ્યામિ|વચનં શ્રુત્વા અમર્ષિવાનરાન્ ઘાતયિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

અંગદે સર્વં દોષં - all the mistakes of Angada 

પાર્થિવે શ્રાવયિષ્યામિ - will let the king know

વચનં શ્રુત્વા - hearing those words,

અમર્ષિવાનરાન્ ઘાતયિષ્યતિ - 

being very furious ,will punish the Vanaras 

||Sloka summary||

'We will let the king him know all the mistakes of Angada. Hearing those words, he being very furious ,will punish the Vanaras' . ||62.32||

||Sloka 62.33||

ઇષ્ટં મધુવનં હ્યેતત્ સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ |

પિતૃપૈતામહં દિવ્યં દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ||62.33||

સ|| પિતૃપૈતામહં દિવ્યં દેવૈરપિ દુરાસદમ્ એતત્ મધુવનં મહાત્મનઃ પાર્થિવસ્ય  હિ ||

||Sloka meanings||

પિતૃપૈતામહં  - of the forefathers  

દેવૈરપિ દુરાસદમ્ - inaccessible even for Devas" 

એતત્ દિવ્યં મધુવનં - this wonderful Madhuvanam 

મહાત્મનઃ પાર્થિવસ્ય  હિ - belongs to  the revered kin

||Sloka summary||

'પિતૃપૈતામહુલ દિવ્યમૈન મધુવનમુ દેવતલકુ સૈતમુ અંદુબાટુલો લેનિ આ મધુવનમુ મહાત્મુડૈન મહરાજુદિ’. ||62.33||

'This wonderful Madhuvanam belongs to  the revered king , coming from the forefathers it is inaccessible even for Devas'.||62.33||

||Sloka 62.34||

સ વાનરન્ ઇમાન્ સર્વાન્ મધુલુભ્દાન્ ગતાયુષઃ |

ઘાતયિષ્યંતિ દંડેન સુગ્રીવઃ સસુહૃજ્જનાન્ ||62.34||

સ|| સઃ સુગ્રીવઃ મધુલુબ્ધાન્ ગતાયુષઃ સ સુહૃત્જ્જનાન્ ઇમાન્ સર્વાન્ વાનરાન્ ઘાતયિષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

સઃ સુગ્રીવઃ - that Sugriva 

મધુલુબ્ધાન્ ગતાયુષઃ-

 greedy for honey and doomed

 સ સુહૃત્જ્જનાન્ - 

along with their friends  

ઇમાન્ સર્વાન્ વાનરાન્ - 

all these Vanaras 

 ઘાતયિષ્યતિ - 

will surely punish

||Sloka summary||

'That Sugriva will punish all these Vanaras and their friends who are greedy for honey and are doomed.' ||62.34||

 

||Sloka 62.35||

વધ્યા હ્યેતે દુરાત્મનો નૃપજ્ઞા પરિભાવિનઃ |

અમર્ષ પ્રભવો રોષઃ સફલો નો ભવિષ્યતિ ||62.35||

સ|| એતે દુરાત્મનઃ નૃપજ્ઞાપરિભાવિનઃ વધ્યાઃ  હિ | અમર્ષપ્રભવઃ નઃ રોષઃ સફલઃ ભવિષ્યતિ||

ગોવિન્દરાજ ટીકાલો - અમર્ષપ્રભવઃ અક્ષમાજન્યઃ|

||Sloka meanings||

એતે દુરાત્મનઃ - 

these evil-minded ones 

નૃપજ્ઞાપરિભાવિનઃ વધ્યાઃ  હિ   - 

who disobeyed king's orders are surely fit to be killed

નઃ અમર્ષપ્રભવઃ રોષઃ સફલઃ ભવિષ્યતિ - 

our forbearance and fury will be fruitful

||Sloka summary||

'These evil-minded ones who disobeyed king's orders are surely fit to be killed. That way our forbearance and fury will be fruitful'.||62.35||

||Sloka 62.36||

એવમુક્ત્વા દધિમુકો વનપાલાન્ મહાબલઃ|

જગામ સહસોત્પત્ય વનપાલૈઃ સમન્વિતઃ||62.36||

સ|| મહાબલઃ દધિમુખઃ  વનપાલાન્ એવં ઉક્ત્વા સહસા વનપાલૈઃ સમન્વિતઃ ઉત્પત્ય જગામ||

||Sloka meanings||

મહાબલઃ દધિમુખઃ  - 

mighty Dadhimukha 

વનપાલાન્ એવં ઉક્ત્વા -

 having told thus to the forest guards 

સહસા વનપાલૈઃ સમન્વિતઃ -

 along with the forest guards

ઉત્પત્ય જગામ - 

rose up in the sky and went 

||Sloka summary||

Having told thus to the forest guards , the mighty Dadhimukha  rose up along with the forest guards and went. ||62.36|| 

||Sloka 62.37||

નિમિષાંતરમાત્રેણ સહિ પ્રાપ્તો વનાલયઃ|

સહસ્રાંશુસુતો ધીમાન્ સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ||62.37||

સ|| સઃ વનાલયઃ સહસ્રાંશુ સુતઃ ધીમાન્ સુગ્રીવઃ વાનરઃ યત્ર (તત્ર) નિમિષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તઃ|

||Sloka meanings||

સઃ વનાલયઃ - that forest dweller 

યત્ર સહસ્રાંશુ સુતઃ ધીમાન્ સુગ્રીવઃ વાનરઃ- 

where Vanara Sugriva, the son of thousand eyed one

યત્ર (તત્ર) નિમિષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તઃ - 

there in a moment reached the place

||Sloka summary||

In a moment Dadhimukha reached the place where Sugriva the Vanara son of Sun god was present. ||62.37||

||Sloka 62.38||

રામં ચ લક્ષ્મણં ચૈવ દૃષ્ટ્વા સુગ્રીવ મેવ ચ |

સમપ્રતિષ્ઠાં જગતીં આકાશાન્ નિપપાત હ ||62.38||

સ|| રામં ચ લક્ષ્મણં ચ એવ સુગ્રીવં એવ ચ દૃષ્ટ્વા આકાશાત્ સમપ્રતિષ્ઠાં જગતીં નિપપાત||

||Sloka meanings||

રામં ચ લક્ષ્મણં ચ એવ  - Rama and Lakshmana 

સુગ્રીવં એવ ચ દૃષ્ટ્વા - seeing Sugriva  also 

આકાશાત્ નિપપાત સમપ્રતિષ્ઠાં - landed from the sky 

સમપ્રતિષ્ઠાં જગતીં નિપપાત- on an even ground

||Sloka summary||

Seeing Rama , Lakshmana and Sugriva from the sky , he landed on an even ground. ||62.38|| 

 

||Sloka 62.39,40||

સન્નિપત્ય મહાવીર્યઃ સર્વૈઃ તૈઃ પરિવારિતઃ |

હરિર્દધિમુખઃ પાલૈઃ પાલાનાં પરમેશ્વરઃ ||62.39||

સ દીનવદનો ભૂત્વા કૃત્વા શિરસિ ચાંજલિમ્ |

સુગ્રીવસ્ય શુભૌ મૂર્ધ્ના ચરણૌ પ્રત્યપીડયત્ ||62.40|| 

સ|| સર્વૈઃ તૈઃ પાલૈઃ પરિવારિતઃ પાલાનામ્ પરમેશ્વરઃ હરિઃ મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ દીનવદનઃ શિરસિ અંજલિમ્  કૃત્વા  સન્નિપત્ય સુગ્રીવસ્ય શુભે ચરણૌ મૂર્ધ્ના પ્રત્યપીડયત્ ||

||Sloka meanings||

સર્વૈઃ તૈઃ પાલૈઃ પરિવારિતઃ -

 surrounded by all those guards

પાલાનામ્ પરમેશ્વરઃ - 

the king who is the  leader of all 

હરિઃ મહાવીર્યઃ દધિમુખઃ - 

Dadhimukha powerful Vanara 

દીનવદનઃ શિરસિ અંજલિમ્  કૃત્વા - 

with a piteous face bowing with his head  

સન્નિપત્ય સુગ્રીવસ્યશુભે ચરણૌ - 

approached Sugriva auspicious feet 

મૂર્ધ્ના પ્રત્યપીડયત્ - 

placed his forehead 

||Sloka summary||

Surrounded by all those guards, Dadhimukha bowed with his head to the king who is the  leader of all Vanaras and is a great hero. Dadhimukha with a piteous face approached Sugriva and placed his forehead at his feet. ||62.39,40|| 

Thus the Sarga sixty-two comes to an end 

 ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે 

ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્

શ્રીમત્સુંદરકાંડે દ્વિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ||

Thus ends Sarga sixty-two of Sundarakanda in Ramayana the  first poem composed by the first poet sage Valmiki.

||om tat sat||